مراسم تشییع جنازه علی خامنهای، دیکتاتور پیشین ایران، با حاشیههایی از تهران تا نجف همراه شده است. تغییر ناگهانی مسیر تشییع در تهران واکنشهای گستردهای را برانگیخته و همزمان، روایتهای متناقض درباره نماز میت او در نجف خبرساز شده است.
بر اساس برنامه اعلامشده، قرار بود خودروی حامل جنازه خامنهای و شماری از اعضای خانوادهاش از خیابان انقلاب به سمت میدان آزادی حرکت کند، اما بدون اطلاعرسانی قبلی، مسیر تغییر یافت و کاروان تشییع از خیابان آزادی راهی میدان آزادی شد.
حسن حسنزاده، فرمانده سپاه پاسداران تهران، ظهر ۱۵ تیر با عذرخواهی از حامیان حکومت گفت تلاش شده بود خودرو از خیابان انقلاب عبور کند تا شمار بیشتری از حاضران بتوانند در مراسم شرکت کنند، اما بهدلیل «حضور گسترده مردم و باز نبودن معابر»، این امکان فراهم نشد.
او افزود خودروی حامل جنازهها در مسیر حدود هزار متری منتهی به میدان آزادی نزدیک به ۳۰ دقیقه در میان جمعیت حرکت کرد و سپس برای مدیریت شرایط، یک دور کامل میدان آزادی را پیمود.
این توضیحات در حالی مطرح شد که حسنزاده صبح همان روز گفته بود مسیر مراسم تغییری نکرده و «همه تمهیدات اندیشیده شده» است.
علیاکبر پورجمشیدیان، دبیر ستاد تشییع جنازه خامنهای، نیز علت تغییر مسیر را «حفظ امنیت، ایمنی و سلامت» شرکتکنندگان عنوان کرد.
ایرنا، خبرگزاری دولت جمهوری اسلامی، گزارش داد حامیان حکومت از ساعات اولیه صبح در محدوده میدان امام حسین و میدان انقلاب منتظر آغاز مراسم بودند و از آغاز حرکت خودروی حامل جنازهها از خیابان آزادی «گلایه داشتند».
تغییر مسیر مراسم با انتقاد برخی چهرههای نزدیک به حکومت نیز روبهرو شد. حمید رسایی، نماینده مجلس شورای اسلامی، برگزارکنندگان را به «عدم صداقت» متهم کرد و مهدی فضائلی، عضو دفتر حفظ و نشر آثار علی خامنهای، گفت مردم «احساس میکنند در تشییع امروز رودست خوردهاند».
در سوی دیگر، بسیاری از کاربران شبکههای اجتماعی دلیل تغییر مسیر تشییع جنازه را شمار پایین شرکتکنندگان در تهران دانستند و گفتند حکومت با کوتاه کردن مسیر کوشید از انتشار تصاویر استقبال محدود و بازتاب آن در رسانهها جلوگیری کند.
کاربری به نام علیرضا در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «مراسم در مصلی چنان کم رونق و خالی بود که مسئولان رژیم را وادار کرد مسیر تشییع جنازه خامنهای را تغییر دهند تا حداقل یک خیابان چندصد متری را پر کنند، ولی خالی بودن میدان آزادی این فریب را نقش بر آب کرد.»
او ادامه داد: «خون جاویدنامان دیماه خونین دامن دیکتاتور فرومایه را تا قعر جهنم رها نکرد.»
کاربر دیگری نوشت: «وقتی یک نمایش قدرت موفق باشد، نیازی به این حجم از توجیه، عذرخواهی و مقصر پیدا کردن نیست. اما وقتی خود رسانههای نزدیک به حکومت مجبور میشوند ساعتها توضیح بدهند که چرا جمعیت کم بود، چرا مسیر عوض شد، چرا مردم سرگردان شدند و چرا هواداران ناراضی بودند، یعنی اصل نمایش شکست خورده است.»
او اضافه کرد: «قرار بود مراسم تشییع، بزرگترین نمایش مشروعیت و وفاداری جمهوری اسلامی باشد .... آنچه امروز دیدیم، صرفا یک مراسم کمجمعیت نبود؛ یک افتضاح تبلیغاتی بود.»
حاشیههای نماز میت خامنهای در نجف
مراسم تشییع جنازه دیکتاتور پیشین ایران پس از تهران و قم قرار است چهارشنبه ۱۷ تیر در نجف ادامه یابد، اما این بخش از مراسم نیز پیش از آغاز با حاشیههایی همراه شده است.
خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، ۱۵ تیر گزارش داد محمدرضا سیستانی، فرزند آیتالله علی سیستانی، مرجع تقلید شیعه، «پیامی مهم» به دفتر رهبر جمهوری اسلامی ارسال کرده است.
به نوشته فارس، در این پیام آمده است: «درست این بود که پدرم بر پیکر رهبر شهید انقلاب نماز گزارد، اما وضعیت جسمانی و سلامت ایشان اجازه این امر را نمیدهد.»
با این حال، یک روز بعد شماری از رسانههای ایران به نقل از شبکه اطلاعرسانی «اکسیر الحکمه» عراق گزارش دادند اظهارات منتسب به محمدرضا سیستانی صحت ندارد.
انتشار روایتهای متفاوت درباره دلیل غیبت آیتالله سیستانی، گمانهزنیهایی را درباره تلاش رسانههای نزدیک به حکومت ایران برای توجیه عدم حضور او در این مراسم برانگیخته است.
آیتالله سیستانی از نگاه بسیاری، «مرجع تقلید اعلم شیعیان» به شمار میرود.
بررسیها نشان میدهد آیتالله سیستانی ۹۵ ساله تاکنون تنها بر پیکر ابوالقاسم خویی، استاد خود، نماز میت خوانده است.
همزمان، برخی رسانههای ایران گزارش دادند اقامه نماز میت بر جنازه دیکتاتور پیشین ایران در نجف به محمدتقی حکیم، برادر محمدسعید حکیم، دیگر مرجع تقلید شیعه، سپرده شده است.
علی خامنهای ۹ اسفند ۱۴۰۴ در نخستین روز جنگ اخیر کشته شد. پس از او، مجلس خبرگان رهبری، مجتبی خامنهای، پسرش، را بهعنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی برگزید.
با این حال، مجتبی خامنهای از آن زمان تاکنون در انظار عمومی ظاهر نشده و حتی در مراسم تشییع جنازه پدرش در شهرهای تهران و قم نیز حضور نیافته است.
بر اساس این اطلاعات، نیروهای ویژهای که سپاه در امتداد سواحل خلیج فارس مستقر کرده، به سامانههای گوناگون جمعآوری اطلاعات، شامل پستهای دیدهبانی زمینی، تجهیزات دریایی و سامانههای هوایی مجهزند و بهتازگی ماموریت یافتهاند هر شناوری را که قصد عبور از مسیر جنوبی تنگه هرمز دارد، از قبل شناسایی کرده و درباره آن هشدار دهند.
این اطلاعات محرمانه همچنین نشان میدهد عوامل سپاه بهشکل گسترده در حال جمعآوری اطلاعات از منابع و عوامل عمانی هستند تا از هماهنگیها و زمانبندی عبور کشتیها از مسیر جنوبی تنگه هرمز از پیش آگاه شوند و هشدارهای لازم را دریافت کنند.
سپاه اعلام کرده که تنها مسیرهای مجاز برای عبور و مرور از تنگه هرمز مسیرهایی هستند که جمهوریاسلامی اعلام کرده و به شناورهای بینالمللی هشدار داده که از کریدور جنوبی تنگه هرمز که از آبهای نزدیک سواحل عمان میگذرد و عمان و سازمان بینالمللی دریانوردی استفاده از ان را توصیه کردهاند، استفاده نکنند.
استقرار شبکه شناسایی و رصد سپاه و تلاش این نیرو برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی در حالی صورت میگیرد که واشینگتن و تهران پس از چند دور تبادل آتش، یکشنبه ۷ تیر بر سر آرامسازی یکهفتهای اوضاع در تنگه هرمز به توافقی موقت رسیدند و مذاکرات دو طرف در دوحه بر اساس طرح تازهای که عمان پیشنهاد کرده در جریان است.
اطلاعات تازه نشان میدهد جمهوری اسلامی همزمان با نشستن پشت میز مذاکره، در حال تقویت زنجیره شناسایی و هشدار درباره شناورهایی است که از مسیر مورد تایید تهران عبور نمیکنند؛ مسیری که در کانون اختلاف کنونی تهران و واشینگتن است.
حمله به شناور سنگاپوری؛ ردپای پایش اطلاعات
الگوی حمله هفته گذشته سپاه به یک کشتی تجاری در مسیر جنوبی، با ماموریت تازه این نیروها همخوانی دارد.
نیروهای سپاه پنجشنبه ۴ تیر یک کشتی باری با پرچم سنگاپور را در تنگه هرمز و در نزدیکی سواحل عمان هدف قرار دادند؛ حملهای که به گفته سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا به پل فرماندهی کشتی آسیب زد اما تلفاتی نداشت و تنها چند ساعت پس از هشدار نیروی دریایی سپاه درباره استفاده از مسیرهای تاییدنشده رخ داد.
در ادامه، جنگندههای آمریکایی جمعه ۵ تیر انبارهای موشک و پهپاد و سایتهای راداری ساحلی ایران را هدف گرفتند و نیروی دریایی سپاه نیز با حمله به نقاط استقرار نیروهای آمریکایی در منطقه پاسخ داد و با استناد به بند ۵ تفاهمنامه اسلامآباد اعلام کرد ترتیبات کنترل عبور و مرور در تنگه هرمز با جمهوری اسلامی است.
سه مسیر رقیب در یک آبراه
بر اساس گزارشها، اکنون سه مسیر متفاوت برای عبور از تنگه هرمز شکل گرفته است: مسیر جنوبی از آبهای نزدیک عمان، مسیر میانی که پیش از جنگ استفاده میشد و مسیر شمالی تحت کنترل ایران. کشتیهایی که مسیرهای غیرایرانی را انتخاب کنند خطر هدف قرار گرفتن را میپذیرند و آنها که از مسیر ایرانی عبور کنند، نگران تحریمهای غربی در صورت فروپاشی توافقاند.
یک تحلیلگر شرکت اطلاعات کشتیرانی کپلر در گفتوگو با سیانان هشدار داده در صورت حلنشدن اختلافها تا اواسط اوت، استفاده از هر سه مسیر آشفتهتر و ناامنتر خواهد شد.
به دلیل وجود مینهای دریایی در گذرگاه سنتی تفکیک تردد که سازمان بینالمللی دریانوردی در سال ۱۹۶۸ تعیین کرده بود، مسیر میانی همچنان عملا بسته است، هرچند تهران بر اساس تفاهمنامه پایان جنگ متعهد شده است ظرف ۳۰ روز مینهای دریایی را پاکسازی کند.
عبور کشتیها اکنون از دو مسیر نزدیک سواحل عمان و نزدیک سواحل ایران انجام میشود و نیروی دریایی ایران نیز به شناورها هشدار داده که تنها از جنوب جزیره لارک عبور کنند.
جدال بر سر مدیریت تنگه؛ عمان در دو نقش
تلاش سپاه برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی از آن رو اهمیتی دوچندان دارد که مسقط همزمان هم دولت ساحلی مسیر جنوبی است و هم میانجی و طراح چارچوب مذاکرات جاری.
محمدباقر قالیباف، رییس هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، دوم تیر در عمان گفت مدیریت تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت و تهران در گفتوگو با چین و مصر پیشنهاد دریافت «هزینه خدمات» از کشتیها را با الگوگیری از آبراه داردانل مطرح کرده است.
در مقابل، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، چهارم تیر در دیدار با مارکو روبیو تاکید کرد هرگونه سازوکار احتمالی مدیریت تنگه شامل دریافت عوارض نخواهد بود.
مقامهای جمهوریاسلامی میگویند ایران و عمان حاکمیت مشترکی بر تنگه دارند و پس از پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهمنامه، مدیریت مشترک و اخذ عوارض را آغاز خواهند کرد؛ اما آمریکا تنگه هرمز را آبراهی بینالمللی میداند که هر سازوکار تازه در آن نیازمند تایید کشورهای حوزه خلیج فارس است.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی، نیز پیشتر گفته بود عبور ایمن کشتیها از تنگه هرمز بدون هماهنگی با ایران «قابل تضمین نیست» و در صورت انجامنشدن این هماهنگی، ممکن است مسیرهای تعیینشده تعلیق شوند.
آبراهی که به حال عادی بازنگشته است
با گذشت دو هفته از امضای تفاهمنامه ۱۴ بندی اسلامآباد که پایان جنگ در همه جبههها، بازگشایی تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی آمریکا را مقرر کرده، تردد در تنگه همچنان کسری از حجم پیش از جنگ است.
شمار تردد شناورها در سوم تیر به حدود ۷۰ مورد رسید که بالاترین رقم از آغاز جنگ است؛ در حالی که پیش از جنگ روزانه بهطور متوسط حدود ۱۳۰ شناور از این مسیر عبور میکرد.
مدیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی نیز اعلام کرده از آغاز بحران تنگه هرمز ۱۴ دریانورد کشته شدهاند و این سازمان پس از حمله به کشتی سنگاپوری، عملیات تخلیه حدود ۶۰۰ کشتی و ۱۱ هزار ملوان گرفتار در منطقه را موقتا به حالت تعلیق درآورد.
با این حال دادههای ردیابی نشان میدهد شناورها بهرغم هشدارهای تهران همچنان به مسیر جنوبی روی میآورند. مرکز مشترک اطلاعات دریایی، نهاد تحت نظارت نیروی دریایی آمریکا، نیز اعلام کرده مسیر نزدیک سواحل عمان در حال گسترش است تا امکان تردد دوطرفه فراهم شود.
در چنین شرایطی، استقرار نیروهای ویژه سپاه برای شناسایی پیشاپیش شناورهای مسیر جنوبی و تلاش این نیرو برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی، نشان میدهد تهران خود را برای اعمال کنترل بر همان کریدوری آماده میکند که واشینگتن و مسقط در حال گسترش آن هستند.
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
