در پی حملات جمهوری اسلامی به سه نفتکش در نزدیکی تنگه هرمز، دستکم چهار نفتکش حامل نفت و گاز از ادامه مسیر در این آبراه منصرف شدند. همزمان یک کشتی حمل گاز مایع طبیعی قطر که هدف حمله قرار گرفت، در انتظار عملیات نجات است و سطح تهدید کشتیرانی به «شدید» افزایش یافته است.
خبرگزاری رویترز چهارشنبه ۱۷ تیر، بر اساس دادههای رهگیری کشتیها و منابع صنعت کشتیرانی گزارش داد اختلال در تردد نفتکشها پس از حملات اخیر در تنگه هرمز تشدید شده و نگرانیها درباره امنیت یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان افزایش یافته است.
بر اساس این گزارش، دستکم چهار نفتکش حامل نفت و گاز که قصد عبور از تنگه هرمز را داشتند، پس از حملات سهشنبه مسیر خود را تغییر داده و از ادامه حرکت منصرف شدند.
این حملات پس از گزارشهایی درباره شلیک موشک از سوی جمهوری اسلامی به کشتیها در این آبراه رخ داد و مرکز مشترک اطلاعات دریایی تحت رهبری نیروی دریایی آمریکا، سطح تهدید برای عبور از تنگه هرمز را از «قابل توجه» به «شدید» افزایش داد.
دادههای شرکتهای رهگیری کشتیها نشان میدهد سه نفتکش خالی الانجی «الغریه»، «دحیل» و «الرویس» که تحت مدیریت قطر انرژی هستند، در حالی که برای بارگیری به پایانه راس لفان قطر میرفتند، پیش از ورود به تنگه هرمز تغییر مسیر دادند.
همچنین نفتکش «لیلا وادینار» با پرچم هند که دو میلیون بشکه نفت خام کویت را حمل میکند، چهارشنبه در ورودی تنگه هرمز و مقابل سواحل عمان دور زد و از ادامه مسیر منصرف شد.
در مقابل، برخی نفتکشها موفق به خروج از تنگه شدند. نفتکشهای «مرکوری هوپ»، «تنجون» و «پرتامینا پراید» که هر یک حدود دو میلیون بشکه نفت خام امارات متحده عربی، قطر و عربستان سعودی را حمل میکردند، سهشنبه و چهارشنبه از تنگه هرمز خارج شدند.
بر اساس دادههای کشتیرانی، فرستنده نفتکش «پرتامینا پراید» هنگام عبور از تنگه هرمز خاموش بود.
کشتی قطری در انتظار عملیات نجات
رویترز همچنین گزارش داد کشتی حمل گاز مایع طبیعی(الانجی) «الرکایات» متعلق به شرکت قطری ناقلات که شامگاه سهشنبه در نزدیکی سواحل عمان هدف پرتابه قرار گرفت، همچنان در محل حادثه متوقف است و در انتظار آغاز عملیات نجات قرار دارد.
به گفته منابع آگاه، این کشتی از سمت چپ آسیب دیده و بهدلیل آتشسوزی در موتورخانه، در معرض خطر انفجار قرار گرفته بود. با این حال، همه خدمه به سلامت تخلیه شدهاند و مخازن اصلی حامل گاز طبیعی مایع آسیب ندیده است.
یک منبع صنعت انرژی نیز به رویترز گفت تا زمانی که کشتی هدف حمله دیگری قرار نگیرد، احتمال انفجار آن پایین ارزیابی میشود.
دادههای رهگیری کشتیها نیز نشان میدهد یک یدککش و یک شناور خدماتی در نزدیکی این کشتی مستقر هستند.
شرکت قطری «ناقلات»، مالک کشتی «الرکایات»، و شرکت قطر انرژی تاکنون درباره این حادثه اظهار نظری نکردهاند. وزارت خارجه قطر نیز سهشنبه تهران را مسئول کامل حقوقی این حمله دانست و معاون سفیر جمهوری اسلامی در دوحه را برای اعتراض به هدف قرار گرفتن این نفتکش احضار کرد.
همزمان شرکت «بحری» عربستان سعودی نیز تایید کرد نفتکش «ودیان» با پرچم این کشور ۱۶ تیر و هنگام عبور از تنگه هرمز دچار حادثه شده است. این شرکت اعلام کرد کشتی در وضعیت مناسب برای ادامه دریانوردی قرار دارد، محموله آن ایمن است و هیچیک از خدمه آسیب ندیدهاند.
رویترز همچنین گزارش داد نفتکش «سایپرس پراسپریتی» با پرچم لیبریا از دیگر شناورهایی بوده که در روزهای اخیر هدف حمله قرار گرفته است.
در پی این حملات، سازمان بینالمللی دریانوردی اعلام کرد تا زمانی که ایمنی و امنیت خدمه کشتیها تضمین نشود، باید از عبور از تنگه هرمز اجتناب کرد.
آرسنیو دومینگز، دبیرکل این سازمان، گفت هیچ دریانوردی نباید تنها بهدلیل انجام وظیفه جان خود را به خطر بیندازد.
دادههای شرکت کپلر نشان میدهد تنها چهار نفتکش بامداد چهارشنبه از تنگه هرمز عبور کردند؛ در حالی که میانگین عبور روزانه هفته گذشته ۳۴ کشتی و سهشنبه ۲۲ کشتی بود.
این رقم همچنان بسیار کمتر از میانگین روزانه ۱۲۵ تا ۱۴۰ شناور پیش از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴ است.
همچنین حدود ۱۴ کشتی حمل الانجی در نزدیکی پایانه راس لفان قطر در انتظار ماندهاند و به گفته تحلیلگران ورتکسا، صف کشتیهای خالی برای بارگیری در اوایل تیرماه به بیش از ۱۰ فروند رسیده بود.
هشدار درباره خطر انفجار کشتیهای حمل گاز مایع طبیعی
رویترز در گزارشی دیگر درباره خطرات حمل کشتیهای حمل الانجی نوشت با وجود نگرانیهای ایجادشده، تاکنون هیچ انفجار فاجعهباری در مخازن بار یک کشتی حمل الانجی در دریا ثبت نشده است.
کارشناسان میگویند الانجی در حالت مایع نمیسوزد و تنها در صورت نشت، تبدیل شدن به گاز، ترکیب با هوا و رسیدن به منبع جرقه میتواند موجب آتشسوزی یا انفجار شود.
بهگفته این کارشناسان، کشتیهای مدرن حمل الانجی با بدنه دوجداره، مخازن فوقعایق، سامانههای تشخیص گاز، تجهیزات کاهش فشار، سامانههای توقف اضطراری و تجهیزات اطفای حریق طراحی شدهاند. این کشتیها همچنین تابع دستورالعملهای سختگیرانه عملیاتیاند و خدمه آنها آموزش ویژه میبینند.
آتشسوزی در موتورخانه بهتنهایی به معنای انفجار کشتی نیست، مگر آنکه آتش به سامانههای حمل بار سرایت کند، به مخازن نگهداری آسیب بزند یا موجب نشت قابل توجه گاز طبیعی مایع شود.
در همین حال، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، جمهوری اسلامی را به نقض روزانه آتشبس متهم کرد و گفت ممکن است موضوع هستهای «بدون توافق» حل شود.
او همچنین با اشاره به حملات جمهوری اسلامی به شناورها در تنگه هرمز، گفت این کشتیها حق حضور در این آبراه را داشتند و آمریکا احتمالا امشب بار دیگر حملهای «بسیار شدید» علیه اهدافی در ایران انجام خواهد داد.
به این ترتیب، حملات به نفتکشها، کاهش تردد در تنگه هرمز و تهدید تازه ترامپ به حمله نظامی، نگرانیها درباره امنیت یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان را بیش از پیش افزایش داده و بار دیگر باعث افزایش قیمت نفت و سوخت فسیلی شده است.
بر اساس این اطلاعات، نیروهای ویژهای که سپاه در امتداد سواحل خلیج فارس مستقر کرده، به سامانههای گوناگون جمعآوری اطلاعات، شامل پستهای دیدهبانی زمینی، تجهیزات دریایی و سامانههای هوایی مجهزند و بهتازگی ماموریت یافتهاند هر شناوری را که قصد عبور از مسیر جنوبی تنگه هرمز دارد، از قبل شناسایی کرده و درباره آن هشدار دهند.
این اطلاعات محرمانه همچنین نشان میدهد عوامل سپاه بهشکل گسترده در حال جمعآوری اطلاعات از منابع و عوامل عمانی هستند تا از هماهنگیها و زمانبندی عبور کشتیها از مسیر جنوبی تنگه هرمز از پیش آگاه شوند و هشدارهای لازم را دریافت کنند.
سپاه اعلام کرده که تنها مسیرهای مجاز برای عبور و مرور از تنگه هرمز مسیرهایی هستند که جمهوریاسلامی اعلام کرده و به شناورهای بینالمللی هشدار داده که از کریدور جنوبی تنگه هرمز که از آبهای نزدیک سواحل عمان میگذرد و عمان و سازمان بینالمللی دریانوردی استفاده از ان را توصیه کردهاند، استفاده نکنند.
استقرار شبکه شناسایی و رصد سپاه و تلاش این نیرو برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی در حالی صورت میگیرد که واشینگتن و تهران پس از چند دور تبادل آتش، یکشنبه ۷ تیر بر سر آرامسازی یکهفتهای اوضاع در تنگه هرمز به توافقی موقت رسیدند و مذاکرات دو طرف در دوحه بر اساس طرح تازهای که عمان پیشنهاد کرده در جریان است.
اطلاعات تازه نشان میدهد جمهوری اسلامی همزمان با نشستن پشت میز مذاکره، در حال تقویت زنجیره شناسایی و هشدار درباره شناورهایی است که از مسیر مورد تایید تهران عبور نمیکنند؛ مسیری که در کانون اختلاف کنونی تهران و واشینگتن است.
حمله به شناور سنگاپوری؛ ردپای پایش اطلاعات
الگوی حمله هفته گذشته سپاه به یک کشتی تجاری در مسیر جنوبی، با ماموریت تازه این نیروها همخوانی دارد.
نیروهای سپاه پنجشنبه ۴ تیر یک کشتی باری با پرچم سنگاپور را در تنگه هرمز و در نزدیکی سواحل عمان هدف قرار دادند؛ حملهای که به گفته سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا به پل فرماندهی کشتی آسیب زد اما تلفاتی نداشت و تنها چند ساعت پس از هشدار نیروی دریایی سپاه درباره استفاده از مسیرهای تاییدنشده رخ داد.
در ادامه، جنگندههای آمریکایی جمعه ۵ تیر انبارهای موشک و پهپاد و سایتهای راداری ساحلی ایران را هدف گرفتند و نیروی دریایی سپاه نیز با حمله به نقاط استقرار نیروهای آمریکایی در منطقه پاسخ داد و با استناد به بند ۵ تفاهمنامه اسلامآباد اعلام کرد ترتیبات کنترل عبور و مرور در تنگه هرمز با جمهوری اسلامی است.
سه مسیر رقیب در یک آبراه
بر اساس گزارشها، اکنون سه مسیر متفاوت برای عبور از تنگه هرمز شکل گرفته است: مسیر جنوبی از آبهای نزدیک عمان، مسیر میانی که پیش از جنگ استفاده میشد و مسیر شمالی تحت کنترل ایران. کشتیهایی که مسیرهای غیرایرانی را انتخاب کنند خطر هدف قرار گرفتن را میپذیرند و آنها که از مسیر ایرانی عبور کنند، نگران تحریمهای غربی در صورت فروپاشی توافقاند.
یک تحلیلگر شرکت اطلاعات کشتیرانی کپلر در گفتوگو با سیانان هشدار داده در صورت حلنشدن اختلافها تا اواسط اوت، استفاده از هر سه مسیر آشفتهتر و ناامنتر خواهد شد.
به دلیل وجود مینهای دریایی در گذرگاه سنتی تفکیک تردد که سازمان بینالمللی دریانوردی در سال ۱۹۶۸ تعیین کرده بود، مسیر میانی همچنان عملا بسته است، هرچند تهران بر اساس تفاهمنامه پایان جنگ متعهد شده است ظرف ۳۰ روز مینهای دریایی را پاکسازی کند.
عبور کشتیها اکنون از دو مسیر نزدیک سواحل عمان و نزدیک سواحل ایران انجام میشود و نیروی دریایی ایران نیز به شناورها هشدار داده که تنها از جنوب جزیره لارک عبور کنند.
جدال بر سر مدیریت تنگه؛ عمان در دو نقش
تلاش سپاه برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی از آن رو اهمیتی دوچندان دارد که مسقط همزمان هم دولت ساحلی مسیر جنوبی است و هم میانجی و طراح چارچوب مذاکرات جاری.
محمدباقر قالیباف، رییس هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، دوم تیر در عمان گفت مدیریت تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت و تهران در گفتوگو با چین و مصر پیشنهاد دریافت «هزینه خدمات» از کشتیها را با الگوگیری از آبراه داردانل مطرح کرده است.
در مقابل، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، چهارم تیر در دیدار با مارکو روبیو تاکید کرد هرگونه سازوکار احتمالی مدیریت تنگه شامل دریافت عوارض نخواهد بود.
مقامهای جمهوریاسلامی میگویند ایران و عمان حاکمیت مشترکی بر تنگه دارند و پس از پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهمنامه، مدیریت مشترک و اخذ عوارض را آغاز خواهند کرد؛ اما آمریکا تنگه هرمز را آبراهی بینالمللی میداند که هر سازوکار تازه در آن نیازمند تایید کشورهای حوزه خلیج فارس است.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی، نیز پیشتر گفته بود عبور ایمن کشتیها از تنگه هرمز بدون هماهنگی با ایران «قابل تضمین نیست» و در صورت انجامنشدن این هماهنگی، ممکن است مسیرهای تعیینشده تعلیق شوند.
آبراهی که به حال عادی بازنگشته است
با گذشت دو هفته از امضای تفاهمنامه ۱۴ بندی اسلامآباد که پایان جنگ در همه جبههها، بازگشایی تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی آمریکا را مقرر کرده، تردد در تنگه همچنان کسری از حجم پیش از جنگ است.
شمار تردد شناورها در سوم تیر به حدود ۷۰ مورد رسید که بالاترین رقم از آغاز جنگ است؛ در حالی که پیش از جنگ روزانه بهطور متوسط حدود ۱۳۰ شناور از این مسیر عبور میکرد.
مدیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی نیز اعلام کرده از آغاز بحران تنگه هرمز ۱۴ دریانورد کشته شدهاند و این سازمان پس از حمله به کشتی سنگاپوری، عملیات تخلیه حدود ۶۰۰ کشتی و ۱۱ هزار ملوان گرفتار در منطقه را موقتا به حالت تعلیق درآورد.
با این حال دادههای ردیابی نشان میدهد شناورها بهرغم هشدارهای تهران همچنان به مسیر جنوبی روی میآورند. مرکز مشترک اطلاعات دریایی، نهاد تحت نظارت نیروی دریایی آمریکا، نیز اعلام کرده مسیر نزدیک سواحل عمان در حال گسترش است تا امکان تردد دوطرفه فراهم شود.
در چنین شرایطی، استقرار نیروهای ویژه سپاه برای شناسایی پیشاپیش شناورهای مسیر جنوبی و تلاش این نیرو برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی، نشان میدهد تهران خود را برای اعمال کنترل بر همان کریدوری آماده میکند که واشینگتن و مسقط در حال گسترش آن هستند.
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
