عملیات تجارت دریایی بریتانیا حدود ۱۴ ساعت پس از هدف قرار گرفتن دستکم یک کشتی در تنگه هرمز از سوی سپاه، از اصابت پرتابههایی به دو نفتکش دیگر در این آبراه خبر داد. این نهاد همچنین اعلام کرد یکی از کشتیها احتمالا دچار «خسارت ساختاری» شده و نفتکش دیگر آسیب جزئی دیده است.
این سازمان حوالی پنج عصر سهشنبه ۱۶ تیر در اطلاعیهای اعلام کرد گزارشی از یک حادثه مربوط به عبور یک نفتکش از تنگه هرمز دریافت کرده است. در ادامه این اطلاعیه آمده است: «این نفتکش مورد اصابت یک پرتابه ناشناس قرار گرفته و گمان میرود که خسارت ساختاری داشته باشد. هیچ تلفات جانی یا تاثیر زیستمحیطی گزارش نشده است.»
این نهاد وابسته به نیروی دریایی بریتانیا در اطلاعیه دیگری که حدود ۳۰ دقیقه بعد از اطلاعیه اول منتشر شد، نوشت گزارشی از یک حادثه دیگر مربوط به یک نفتکش در حال عبور از تنگه هرمز دریافت کرده است. بر اساس این گزارش این نفتکش مورد اصابت یک پهپاد ناشناس قرار گرفت و خسارت جزئی به آن وارد شد.
سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا تاکید کرد کشتی دوم در حال حرکت به سمت مقصد بعدی خود است.
بامداد سهشنبه ۱۶ تیر مقامهای آمریکایی در گفتوگو با والاستریت ژورنال و اکسیوس از حمله موشکی سپاه به دو کشتی تجاری خبر دادند. اندکی پس از انتشار این گزارشها، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا اعلام کرد یک نفتکش در فاصله هشت مایل دریایی شرق لیما در عمان، در حالی که به سمت جنوب حرکت میکرد از سمت چپ بدنه هدف پرتابهای ناشناس قرار گرفت و دچار آتشسوزی شد.
والاستریت ژورنال نوشت به نظر میرسد یکی از کشتیهایی که هدف حمله قرار گرفته، الرِکیات (Al Rekayyat)، یک نفتکش حامل گاز طبیعی مایع (LNG) باشد که متعلق به شرکت ناقلات (Nakilat)، بازوی کشتیرانی صنعت گاز طبیعی مایع قطر، است.
هویت یکی از سه کشتی هدف گرفته از سوی خبرگزاری رویترز «ابرنفتکش ودیان» حامل نفت خام با پرچم عربستان سعودی اعلام شد.
روزهای گذشته، در پی افزایش عبور کشتیها از آبهای عمان، سپاه پاسداران بر شدت تهدیدهای خود افزوده و به کشتیها هشدار داده بود از مسیر دریایی مورد تایید ارتش آمریکا در نزدیکی سواحل عمان برای عبور از تنگه هرمز استفاده نکنند.
گستردگی حملات دریایی
خبرگزاری رویترز ظهر سهشنبه ۱۶ تیر به نقل از چهار منبع آگاه گزارش داد الرکیات هنگام عبور از بخش عمانی تنگه هرمز هدف قرار گرفته و آسیب جدی دیده است. بر اساس این گزارش، پس از اصابت پرتابه به سمت چپ کشتی، موتورخانه آن دچار آتشسوزی شد و دود غلیظ امکان ارزیابی بیشتر خسارت را از خدمه گرفت، اما همه اعضای خدمه سالم هستند.
این نخستین بار از زمان آغاز جنگ در اسفند ۱۴۰۴ است که یک کشتی حامل الانجی قطر هدف قرار میگیرد.
به گزارش رویترز موقعیت این کشتی با هشداری که بامداد سهشنبه از سوی سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا منتشر شد، مطابقت دارد. در آن اطلاعیه ذکر شده بود که یک نفتکش در شرق سواحل عمان با پرتابهای ناشناس هدف قرار گرفت و دچار آتشسوزی شد.
رویترز در گزارشی دیگر، تصاویری ماهوارهای را منتشر کرد که گروهی از قایقهای کوچک را نشان میداد که روز دوشنبه ۱۵ تیر در نزدیکی تنگه هرمز حرکت میکردند. هویت شناورهای حاضر در این تصویر قابل تایید نیست اما پیشتر گزارش شده بود سپاه پاسداران برای توقیف کشتیها در تنگه هرمز از قایقهای تندروی کوچک استفاده کرده است.
بر اساس توضیحات همراه این تصاویر، شناورها در فاصله حدود ۲۰ کیلومتری از سواحل ایران قرار دارند.
رویترز همچنین عصر سهشنبه ۱۶ تیر به نقل از منابع آگاه نوشت نفتکش الرکیات به دلیل آتشسوزی در اتاق موتور، در معرض خطر انفجار قرار دارد.
تهران بهطور تلویحی مسئولیت حمله به دو کشتی اول را بر عهده گرفت
صداوسیمای جمهوری اسلامی به نقل از منابع ناشناس گزارش داد نفتکشی که در تنگه هرمز هدف قرار گرفت، با حمایت آمریکا در حال استفاده از مسیر دریایی عمان بود و پس از «نادیده گرفتن هشدارهای مکرر ایران» هدف قرار گرفت.
صداوسیما افزود مقامهای رسمی تاکنون این گزارش را تایید یا رد نکردهاند.
همزمان، رضا طلایینیک، سخنگوی وزارت دفاع گفت: «جمهوری اسلامی مسیر دیپلماسی را دنبال میکند، اما در برابر هرگونه تجاوز یا عبور از خطوط قرمز، پاسخ قاطع، موثر و متناسب خواهد داد.»
از سوی دیگر، ماجد محمد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، با محکوم کردن حمله به نفتکش الرکیات در نزدیکی تنگه هرمز، جمهوری اسلامی را مسئول این حمله دانست و اعلام کرد این اقدام، امنیت کشتیرانی بینالمللی و عرضه جهانی انرژی را به خطر انداخته است.
دوحه در بیانیهای اعلام کرد هدف قرار گرفتن این نفتکش هنگام عبور از نزدیکی تنگه هرمز، حملهای غیرقابل قبول علیه امنیت و ایمنی کشتیرانی بینالمللی و آزادی تردد در آبراههای بینالمللی به شمار میرود.
قطر همچنین از جمهوری اسلامی خواست فورا به اقداماتی که امنیت منطقه، ایمنی کشتیرانی بینالمللی و عرضه جهانی انرژی را تهدید میکند، پایان دهد و از به خطر انداختن منافع کشورهای منطقه خودداری کند.
دوحه در پایان تاکید کرد جمهوری اسلامی را از نظر حقوقی مسئول کامل این حمله و هرگونه خسارت و پیامد ناشی از آن میداند.
با وجود مخالفتهای جهانی با تمایل جمهوری اسلامی به کنترل تنگه هرمز، تهران همچنان بر عملی کردن این خواسته پس از مهلت ۶۰ روزه مذاکرات با واشینگتن اصرار دارد.
علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، سهشنبه ۱۶ تیر در گفتوگو با وبسایت خانه ملت، هرگونه اقدام درباره تنگه هرمز بدون هماهنگی با جمهوری اسلامی و نیروهای مسلح را «آب در هاون کوبیدن» دانست و افزود: «کشورهای دیگر نباید اقداماتی انجام دهند که از ابتدا روشن است نتیجهای نخواهد داشت.»
بروجردی تصمیم درباره «تغییر نظام حاکم» بر تنگه هرمز را تصمیمی «ملی» و متاثر از جنگ ۴۰ روزه خواند که در بالاترین سطوح نظام اتخاذ شده است، این تصمیم قطعا اجرایی و نهایی خواهد شد و همه دستگاههای ذیربط در چارچوب آن عمل خواهند کرد.
طرح مساله تنگه هرمز در نشست ناتو
این حملات، همزمان با برگزاری نشست کشورهای عضو پیمان آتلانتیک شمالی، ناتو، در ترکیه و افزوده شدن موضوع امنیت تنگه هرمز به دستور کار این نشست، میتواند مذاکرات برای پایان دائمی جنگ ایران را با دشواری بیشتری روبهرو کند.
رسانه اماراتی ارمنیوز عصر سهشنبه ۱۶ تیر به نقل از یک مقام آمریکایی در در دفتر امور اروپا و اوراسیا در وزارت خارجه آمریکا گزارش داد که موضوع امنیت تنگه هرمز در روزهای اخیر و پس از رایزنیهای واشینگتن با شماری از کشورهای اروپایی، به دستور کار نشست ناتو در آنکارا افزوده شده است.
به گفته این منبع، پیشنهاد آمریکا بر حفاظت از کشتیهای تجاری، تبادل هشدارهای دریایی، هماهنگی در مقابله با تهدیدهای احتمالی و اشتراکگذاری اطلاعات متمرکز است.
این منبع افزود طرح پیشنهادی شامل استقرار دائمی نیروهای ناتو در خلیج فارس نیست و واشینگتن ترجیح میدهد ماموریتهای دریایی کشورهای اروپایی با پشتیبانی ناتو در حوزه فرماندهی، نظارت و تبادل اطلاعات انجام شود تا احتمال رویارویی مستقیم با سپاه پاسداران در تنگه هرمز کاهش یابد.
اندکی پس از انتشار این خبر، الجزیره به نقل از یک مقام ناتو نوشت که کشورهای عضو این پیمان استقرار تجهیزات نظامی در نزدیکی تنگه هرمز را آغاز کردهاند. این منبع تاکید کرد ناتو هنوز در این باره تصمیمی نگرفته است اما برخی کشورها بهطور مجزا از ناتو برای کمک به آزادی دریانوردی در خلیج فارس پیشقدم شدهاند.
هرچند واشینگتن و تهران در آخرین روزهای خرداد یک یادداشت تفاهم امضا کردند و قرار شد حملات متقابل را بهمدت ۶۰ روز متوقف کنند تا مذاکرات صلح پایدار ادامه یابد، اما حملات پراکنده پس از آن ادامه یافت. در شدیدترین دور حملات، پس از اینکه سپاه چند کشتی را در تنگه هرمز هدف قرار داد، آمریکا به اهدافی در سواحل ایران حمله کرد. سپاه نیز در حملاتی تلافیجویانه، پایگاههای آمریکا در بحرین و کویت را هدف گرفت.
بر اساس این اطلاعات، نیروهای ویژهای که سپاه در امتداد سواحل خلیج فارس مستقر کرده، به سامانههای گوناگون جمعآوری اطلاعات، شامل پستهای دیدهبانی زمینی، تجهیزات دریایی و سامانههای هوایی مجهزند و بهتازگی ماموریت یافتهاند هر شناوری را که قصد عبور از مسیر جنوبی تنگه هرمز دارد، از قبل شناسایی کرده و درباره آن هشدار دهند.
این اطلاعات محرمانه همچنین نشان میدهد عوامل سپاه بهشکل گسترده در حال جمعآوری اطلاعات از منابع و عوامل عمانی هستند تا از هماهنگیها و زمانبندی عبور کشتیها از مسیر جنوبی تنگه هرمز از پیش آگاه شوند و هشدارهای لازم را دریافت کنند.
سپاه اعلام کرده که تنها مسیرهای مجاز برای عبور و مرور از تنگه هرمز مسیرهایی هستند که جمهوریاسلامی اعلام کرده و به شناورهای بینالمللی هشدار داده که از کریدور جنوبی تنگه هرمز که از آبهای نزدیک سواحل عمان میگذرد و عمان و سازمان بینالمللی دریانوردی استفاده از ان را توصیه کردهاند، استفاده نکنند.
استقرار شبکه شناسایی و رصد سپاه و تلاش این نیرو برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی در حالی صورت میگیرد که واشینگتن و تهران پس از چند دور تبادل آتش، یکشنبه ۷ تیر بر سر آرامسازی یکهفتهای اوضاع در تنگه هرمز به توافقی موقت رسیدند و مذاکرات دو طرف در دوحه بر اساس طرح تازهای که عمان پیشنهاد کرده در جریان است.
اطلاعات تازه نشان میدهد جمهوری اسلامی همزمان با نشستن پشت میز مذاکره، در حال تقویت زنجیره شناسایی و هشدار درباره شناورهایی است که از مسیر مورد تایید تهران عبور نمیکنند؛ مسیری که در کانون اختلاف کنونی تهران و واشینگتن است.
حمله به شناور سنگاپوری؛ ردپای پایش اطلاعات
الگوی حمله هفته گذشته سپاه به یک کشتی تجاری در مسیر جنوبی، با ماموریت تازه این نیروها همخوانی دارد.
نیروهای سپاه پنجشنبه ۴ تیر یک کشتی باری با پرچم سنگاپور را در تنگه هرمز و در نزدیکی سواحل عمان هدف قرار دادند؛ حملهای که به گفته سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا به پل فرماندهی کشتی آسیب زد اما تلفاتی نداشت و تنها چند ساعت پس از هشدار نیروی دریایی سپاه درباره استفاده از مسیرهای تاییدنشده رخ داد.
در ادامه، جنگندههای آمریکایی جمعه ۵ تیر انبارهای موشک و پهپاد و سایتهای راداری ساحلی ایران را هدف گرفتند و نیروی دریایی سپاه نیز با حمله به نقاط استقرار نیروهای آمریکایی در منطقه پاسخ داد و با استناد به بند ۵ تفاهمنامه اسلامآباد اعلام کرد ترتیبات کنترل عبور و مرور در تنگه هرمز با جمهوری اسلامی است.
سه مسیر رقیب در یک آبراه
بر اساس گزارشها، اکنون سه مسیر متفاوت برای عبور از تنگه هرمز شکل گرفته است: مسیر جنوبی از آبهای نزدیک عمان، مسیر میانی که پیش از جنگ استفاده میشد و مسیر شمالی تحت کنترل ایران. کشتیهایی که مسیرهای غیرایرانی را انتخاب کنند خطر هدف قرار گرفتن را میپذیرند و آنها که از مسیر ایرانی عبور کنند، نگران تحریمهای غربی در صورت فروپاشی توافقاند.
یک تحلیلگر شرکت اطلاعات کشتیرانی کپلر در گفتوگو با سیانان هشدار داده در صورت حلنشدن اختلافها تا اواسط اوت، استفاده از هر سه مسیر آشفتهتر و ناامنتر خواهد شد.
به دلیل وجود مینهای دریایی در گذرگاه سنتی تفکیک تردد که سازمان بینالمللی دریانوردی در سال ۱۹۶۸ تعیین کرده بود، مسیر میانی همچنان عملا بسته است، هرچند تهران بر اساس تفاهمنامه پایان جنگ متعهد شده است ظرف ۳۰ روز مینهای دریایی را پاکسازی کند.
عبور کشتیها اکنون از دو مسیر نزدیک سواحل عمان و نزدیک سواحل ایران انجام میشود و نیروی دریایی ایران نیز به شناورها هشدار داده که تنها از جنوب جزیره لارک عبور کنند.
جدال بر سر مدیریت تنگه؛ عمان در دو نقش
تلاش سپاه برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی از آن رو اهمیتی دوچندان دارد که مسقط همزمان هم دولت ساحلی مسیر جنوبی است و هم میانجی و طراح چارچوب مذاکرات جاری.
محمدباقر قالیباف، رییس هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، دوم تیر در عمان گفت مدیریت تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت و تهران در گفتوگو با چین و مصر پیشنهاد دریافت «هزینه خدمات» از کشتیها را با الگوگیری از آبراه داردانل مطرح کرده است.
در مقابل، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، چهارم تیر در دیدار با مارکو روبیو تاکید کرد هرگونه سازوکار احتمالی مدیریت تنگه شامل دریافت عوارض نخواهد بود.
مقامهای جمهوریاسلامی میگویند ایران و عمان حاکمیت مشترکی بر تنگه دارند و پس از پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهمنامه، مدیریت مشترک و اخذ عوارض را آغاز خواهند کرد؛ اما آمریکا تنگه هرمز را آبراهی بینالمللی میداند که هر سازوکار تازه در آن نیازمند تایید کشورهای حوزه خلیج فارس است.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی، نیز پیشتر گفته بود عبور ایمن کشتیها از تنگه هرمز بدون هماهنگی با ایران «قابل تضمین نیست» و در صورت انجامنشدن این هماهنگی، ممکن است مسیرهای تعیینشده تعلیق شوند.
آبراهی که به حال عادی بازنگشته است
با گذشت دو هفته از امضای تفاهمنامه ۱۴ بندی اسلامآباد که پایان جنگ در همه جبههها، بازگشایی تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی آمریکا را مقرر کرده، تردد در تنگه همچنان کسری از حجم پیش از جنگ است.
شمار تردد شناورها در سوم تیر به حدود ۷۰ مورد رسید که بالاترین رقم از آغاز جنگ است؛ در حالی که پیش از جنگ روزانه بهطور متوسط حدود ۱۳۰ شناور از این مسیر عبور میکرد.
مدیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی نیز اعلام کرده از آغاز بحران تنگه هرمز ۱۴ دریانورد کشته شدهاند و این سازمان پس از حمله به کشتی سنگاپوری، عملیات تخلیه حدود ۶۰۰ کشتی و ۱۱ هزار ملوان گرفتار در منطقه را موقتا به حالت تعلیق درآورد.
با این حال دادههای ردیابی نشان میدهد شناورها بهرغم هشدارهای تهران همچنان به مسیر جنوبی روی میآورند. مرکز مشترک اطلاعات دریایی، نهاد تحت نظارت نیروی دریایی آمریکا، نیز اعلام کرده مسیر نزدیک سواحل عمان در حال گسترش است تا امکان تردد دوطرفه فراهم شود.
در چنین شرایطی، استقرار نیروهای ویژه سپاه برای شناسایی پیشاپیش شناورهای مسیر جنوبی و تلاش این نیرو برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی، نشان میدهد تهران خود را برای اعمال کنترل بر همان کریدوری آماده میکند که واشینگتن و مسقط در حال گسترش آن هستند.
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
