یک تحلیلگر آمریکایی به رویترز میگوید تهران بر این باور است که ترامپ تمایلی به ورود به جنگی بیپایان ندارد و کشورهای عرب خلیج فارس نیز برای بازگشت سریع ثبات، او را به توقف درگیریها وادار خواهند کرد.
تازهترین دور تبادل حملات میان آمریکا و جمهوری اسلامی، تلاش دونالد ترامپ برای پایان دادن به جنگ را با مانعی تازه روبهرو کرده است. به نوشته رویترز، تحلیلگران میگویند او اکنون میان خطر بازگشت به جنگی گسترده و پذیرش افزایش نفوذ ایران در تنگه هرمز گرفتار شده است.
جان آلترمن، از اندیشکده مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، به رویترز گفت: «ایرانیها به این نتیجه رسیدهاند که ترامپ نمیخواهد وارد جنگی بیپایان شود و کشورهای عربی خلیج فارس نیز بهشدت خواهان بازگشت ثبات هستند. محاسبه آنها این است که ترامپ چند روزی خواهد جنگید و سپس کشورهای عربی او را برای توقف درگیری تحت فشار خواهند گذاشت.»
تشدید دوباره درگیری میان آمریکا و حکومت ایران، تلاش ترامپ برای خروج از جنگ و تبدیل آتشبس موقت به یک توافق پایدار را با چالش تازهای روبهرو کرده است. به گزارش رویترز، رییسجمهوری آمریکا اکنون با گزینههای محدودی مواجه است؛ گزینههایی که به گفته تحلیلگران، هیچیک بدون هزینه نیست و میتواند او را میان خطر بازگشت به جنگی تمامعیار و افزایش نفوذ حکومت ایران در منطقه گرفتار کند.
ترامپ چهارشنبه ۱۷ تیر اعلام کرد توافق موقت برای پایان دادن به درگیری «به پایان رسیده است» و پس از آنکه جمهوری اسلامی در واکنش به حملات آمریکا علیه اهدافی در ایران، پایگاههای نظامی آمریکا در بحرین و کویت را هدف قرار داد، دستور حملات تازهای را صادر کرد. حملات آمریکا نیز در پاسخ به حملات سپاه علیه نفتکشها در تنگه هرمز انجام شده بود.
بیش از سه هفته از امضای «تفاهمنامه» میان تهران و واشینگتن برای آغاز مذاکره بهمنظور دستیابی به «توافق صلح» میگذرد، اما دور تازه حملات نشان داده است که دستیابی به یک توافق جامع صلح و فراهم کردن راه خروجی آبرومندانه از جنگ برای ترامپ، بسیار دشوارتر از آن چیزی است که کاخ سفید انتظار داشت.
رویترز به نقل از تحلیلگران مینویسد هرگونه تشدید درگیری فراتر از حملات متقابل میتواند دو کشور را دوباره به جنگی تمامعیار بکشاند؛ هرچند ترامپ اصرار دارد که بحران اخیر «خیلی سریع» پایان خواهد یافت. همزمان با این تحولات، قیمت جهانی نفت حدود هفت درصد افزایش یافت.
در مقابل، عقبنشینی آمریکا نیز میتواند این پیام را به تهران بدهد که جمهوری اسلامی قادر است هر زمان که بخواهد بر مهمترین مسیر انتقال نفت جهان فشار وارد کند و از این اهرم در برابر واشینگتن استفاده کند.
به نوشته رویترز، ترامپ احتمالاً امیدوار است با ادامه فشارهای نظامی، حکومت ایران را بار دیگر به میز مذاکره درباره برنامه هستهای بازگرداند؛ موضوعی که از آغاز جنگ، هدف اصلی خود اعلام کرده است. اما بیشتر کارشناسان معتقدند نشانهای وجود ندارد که جمهوری اسلامی حاضر به پذیرش امتیازهای گسترده مورد نظر آمریکا باشد.
آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده پیشین خاورمیانه در دولتهای جمهوریخواه و دموکرات آمریکا، به رویترز گفت: «ترامپ خود را در موقعیت دشواری قرار داده است. چه از راه نظامی و چه از راه دیپلماتیک، بعید است دستاورد قابل توجهی از [حکومت] ایران به دست آورد.»
به گزارش رویترز، تلاش ترامپ برای یافتن راه خروج از جنگ در حالی ادامه دارد که او با فشارهای سیاسی و اقتصادی فزایندهای نیز روبهرو است. این جنگ هزاران کشته بر جای گذاشته، به اقتصاد آمریکا آسیب زده و تنها چند ماه مانده به انتخابات میاندورهای کنگره در ماه نوامبر، محبوبیت رییسجمهوری را کاهش داده است.
بر اساس نظرسنجی مشترک رویترز و ایپسوس در ۲۳ ژوئن [۲ تیر]، میزان محبوبیت ترامپ به ۳۴ درصد رسیده است؛ پایینترین سطح در دوره دوم ریاستجمهوری او. این کاهش، چشمانداز حفظ اکثریت جمهوریخواهان در کنگره را نیز تضعیف کرده است.
حملات اخیر همچنین بر نشست سران ناتو در ترکیه، که ترامپ در آن حضور داشت، سایه انداخت و امیدها برای تبدیل تفاهمنامه ۱۷ ژوئن [۲۷ خرداد] به توافق نهایی صلح را کاهش داد. جنگ کنونی با حملات هوایی مشترک آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه [۹ اسفند] آغاز شد.
به نوشته رویترز، بیشتر تحلیلگران نسبت به دستیابی دو طرف به یک توافق جامع در بازه ۶۰ روزه پیشبینیشده در تفاهمنامه بدبین هستند. این سند، اختلافهای اصلی را به مذاکراتی متناوب موکول کرده که تاکنون پیشرفت محسوسی نداشته و زمان برگزاری دور بعدی آنها نیز همچنان نامشخص است.
همزمان، حکومت ایران که در جنگ خسارتهای سنگینی به اقتصاد و توان نظامی خود متحمل شده، با فشار تازهای نیز روبهرو است. آمریکا معافیتی را که به تهران اجازه فروش نفت در بازارهای جهانی میداد لغو کرده و یکی از مهمترین امتیازهای [حکومت] ایران در توافق موقت را از میان برده است.
با این حال، رویترز مینویسد رهبران تندروی جمهوری اسلامی ظاهراً آماده تحمل فشارهای بیشتر هستند و برخی تحلیلگران معتقدند حملات اخیر دو طرف، بیش از آنکه برای گسترش جنگ باشد، با هدف تقویت موقعیت آنها در مذاکرات احتمالی آینده انجام شده است.
جاناتان پانیکوف، معاون پیشین افسر اطلاعات ملی آمریکا در امور خاورمیانه، به رویترز گفت: «اوضاع به جنگی تمامعیار بازنخواهد گشت، اما وضعیت پیشفرض اکنون بیثباتی مدیریتشده است؛ یعنی خشونتهای تکرارشونده بدون آنکه راه خروج دائمی از بحران وجود داشته باشد.»
ترامپ که در کارزار انتخاباتی خود وعده داده بود از مداخلههای نظامی خارجی پرهیز کند و تمرکز خود را بر اقتصاد آمریکا بگذارد، همچنان توافق موقت با [حکومت] ایران را یک پیروزی بزرگ برای آمریکا توصیف میکند؛ هرچند تهران نیز ادعاهای مشابهی مطرح کرده است.
با این حال، بیشتر تحلیلگران معتقدند ترامپ که در آغاز جنگ خواستار «تسلیم بیقید و شرط» [حکومت] ایران شده بود، در دستیابی به بسیاری از اهداف خود ناکام مانده است.
به گزارش رویترز، ریشه دور تازه تنشها به اختلاف دو طرف بر سر آینده تنگه هرمز بازمیگردد؛ آبراهی که [حکومت] ایران در جریان جنگ نشان داد میتواند انتقال حدود یکپنجم نفت جهان را در آن مختل کند.
براساس این گزارش، [حکومت] ایران خود را دارای نقشی در مدیریت آینده تنگه هرمز میداند و حتی احتمال دریافت عوارض از کشتیهای عبوری را مطرح کرده است. در مقابل، ترامپ و متحدان عرب آمریکا در خلیج فارس بر بازگشت کامل به اصل آزادی و امنیت کشتیرانی تاکید دارند.
رویترز در پایان مینویسد نزدیک شدن انتخابات میاندورهای آمریکا و نگرانی از افزایش قیمت بنزین در نتیجه جنگ، از دیگر عوامل فشار بر ترامپ است؛ زیرا افزایش هزینههای انرژی میتواند به زیان جمهوریخواهان در انتخابات تمام شود.
لورا بلومنفلد، کارشناس خاورمیانه در دانشگاه جانز هاپکینز، نیز به رویترز گفت ترامپ که همواره نگران پیامدهای اقتصادی جنگ بوده، میداند برای حفظ موقعیت سیاسی خود باید تمرکز اصلی را بر اقتصاد آمریکا حفظ کند؛ موضوعی که به گفته او، دلیل دیگری برای تلاش رییسجمهوری آمریکا جهت جلوگیری از گرفتار شدن در جنگی طولانی با [حکومت] ایران است.
بر اساس این اطلاعات، نیروهای ویژهای که سپاه در امتداد سواحل خلیج فارس مستقر کرده، به سامانههای گوناگون جمعآوری اطلاعات، شامل پستهای دیدهبانی زمینی، تجهیزات دریایی و سامانههای هوایی مجهزند و بهتازگی ماموریت یافتهاند هر شناوری را که قصد عبور از مسیر جنوبی تنگه هرمز دارد، از قبل شناسایی کرده و درباره آن هشدار دهند.
این اطلاعات محرمانه همچنین نشان میدهد عوامل سپاه بهشکل گسترده در حال جمعآوری اطلاعات از منابع و عوامل عمانی هستند تا از هماهنگیها و زمانبندی عبور کشتیها از مسیر جنوبی تنگه هرمز از پیش آگاه شوند و هشدارهای لازم را دریافت کنند.
سپاه اعلام کرده که تنها مسیرهای مجاز برای عبور و مرور از تنگه هرمز مسیرهایی هستند که جمهوریاسلامی اعلام کرده و به شناورهای بینالمللی هشدار داده که از کریدور جنوبی تنگه هرمز که از آبهای نزدیک سواحل عمان میگذرد و عمان و سازمان بینالمللی دریانوردی استفاده از ان را توصیه کردهاند، استفاده نکنند.
استقرار شبکه شناسایی و رصد سپاه و تلاش این نیرو برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی در حالی صورت میگیرد که واشینگتن و تهران پس از چند دور تبادل آتش، یکشنبه ۷ تیر بر سر آرامسازی یکهفتهای اوضاع در تنگه هرمز به توافقی موقت رسیدند و مذاکرات دو طرف در دوحه بر اساس طرح تازهای که عمان پیشنهاد کرده در جریان است.
اطلاعات تازه نشان میدهد جمهوری اسلامی همزمان با نشستن پشت میز مذاکره، در حال تقویت زنجیره شناسایی و هشدار درباره شناورهایی است که از مسیر مورد تایید تهران عبور نمیکنند؛ مسیری که در کانون اختلاف کنونی تهران و واشینگتن است.
حمله به شناور سنگاپوری؛ ردپای پایش اطلاعات
الگوی حمله هفته گذشته سپاه به یک کشتی تجاری در مسیر جنوبی، با ماموریت تازه این نیروها همخوانی دارد.
نیروهای سپاه پنجشنبه ۴ تیر یک کشتی باری با پرچم سنگاپور را در تنگه هرمز و در نزدیکی سواحل عمان هدف قرار دادند؛ حملهای که به گفته سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا به پل فرماندهی کشتی آسیب زد اما تلفاتی نداشت و تنها چند ساعت پس از هشدار نیروی دریایی سپاه درباره استفاده از مسیرهای تاییدنشده رخ داد.
در ادامه، جنگندههای آمریکایی جمعه ۵ تیر انبارهای موشک و پهپاد و سایتهای راداری ساحلی ایران را هدف گرفتند و نیروی دریایی سپاه نیز با حمله به نقاط استقرار نیروهای آمریکایی در منطقه پاسخ داد و با استناد به بند ۵ تفاهمنامه اسلامآباد اعلام کرد ترتیبات کنترل عبور و مرور در تنگه هرمز با جمهوری اسلامی است.
سه مسیر رقیب در یک آبراه
بر اساس گزارشها، اکنون سه مسیر متفاوت برای عبور از تنگه هرمز شکل گرفته است: مسیر جنوبی از آبهای نزدیک عمان، مسیر میانی که پیش از جنگ استفاده میشد و مسیر شمالی تحت کنترل ایران. کشتیهایی که مسیرهای غیرایرانی را انتخاب کنند خطر هدف قرار گرفتن را میپذیرند و آنها که از مسیر ایرانی عبور کنند، نگران تحریمهای غربی در صورت فروپاشی توافقاند.
یک تحلیلگر شرکت اطلاعات کشتیرانی کپلر در گفتوگو با سیانان هشدار داده در صورت حلنشدن اختلافها تا اواسط اوت، استفاده از هر سه مسیر آشفتهتر و ناامنتر خواهد شد.
به دلیل وجود مینهای دریایی در گذرگاه سنتی تفکیک تردد که سازمان بینالمللی دریانوردی در سال ۱۹۶۸ تعیین کرده بود، مسیر میانی همچنان عملا بسته است، هرچند تهران بر اساس تفاهمنامه پایان جنگ متعهد شده است ظرف ۳۰ روز مینهای دریایی را پاکسازی کند.
عبور کشتیها اکنون از دو مسیر نزدیک سواحل عمان و نزدیک سواحل ایران انجام میشود و نیروی دریایی ایران نیز به شناورها هشدار داده که تنها از جنوب جزیره لارک عبور کنند.
جدال بر سر مدیریت تنگه؛ عمان در دو نقش
تلاش سپاه برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی از آن رو اهمیتی دوچندان دارد که مسقط همزمان هم دولت ساحلی مسیر جنوبی است و هم میانجی و طراح چارچوب مذاکرات جاری.
محمدباقر قالیباف، رییس هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، دوم تیر در عمان گفت مدیریت تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت و تهران در گفتوگو با چین و مصر پیشنهاد دریافت «هزینه خدمات» از کشتیها را با الگوگیری از آبراه داردانل مطرح کرده است.
در مقابل، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، چهارم تیر در دیدار با مارکو روبیو تاکید کرد هرگونه سازوکار احتمالی مدیریت تنگه شامل دریافت عوارض نخواهد بود.
مقامهای جمهوریاسلامی میگویند ایران و عمان حاکمیت مشترکی بر تنگه دارند و پس از پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهمنامه، مدیریت مشترک و اخذ عوارض را آغاز خواهند کرد؛ اما آمریکا تنگه هرمز را آبراهی بینالمللی میداند که هر سازوکار تازه در آن نیازمند تایید کشورهای حوزه خلیج فارس است.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی، نیز پیشتر گفته بود عبور ایمن کشتیها از تنگه هرمز بدون هماهنگی با ایران «قابل تضمین نیست» و در صورت انجامنشدن این هماهنگی، ممکن است مسیرهای تعیینشده تعلیق شوند.
آبراهی که به حال عادی بازنگشته است
با گذشت دو هفته از امضای تفاهمنامه ۱۴ بندی اسلامآباد که پایان جنگ در همه جبههها، بازگشایی تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی آمریکا را مقرر کرده، تردد در تنگه همچنان کسری از حجم پیش از جنگ است.
شمار تردد شناورها در سوم تیر به حدود ۷۰ مورد رسید که بالاترین رقم از آغاز جنگ است؛ در حالی که پیش از جنگ روزانه بهطور متوسط حدود ۱۳۰ شناور از این مسیر عبور میکرد.
مدیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی نیز اعلام کرده از آغاز بحران تنگه هرمز ۱۴ دریانورد کشته شدهاند و این سازمان پس از حمله به کشتی سنگاپوری، عملیات تخلیه حدود ۶۰۰ کشتی و ۱۱ هزار ملوان گرفتار در منطقه را موقتا به حالت تعلیق درآورد.
با این حال دادههای ردیابی نشان میدهد شناورها بهرغم هشدارهای تهران همچنان به مسیر جنوبی روی میآورند. مرکز مشترک اطلاعات دریایی، نهاد تحت نظارت نیروی دریایی آمریکا، نیز اعلام کرده مسیر نزدیک سواحل عمان در حال گسترش است تا امکان تردد دوطرفه فراهم شود.
در چنین شرایطی، استقرار نیروهای ویژه سپاه برای شناسایی پیشاپیش شناورهای مسیر جنوبی و تلاش این نیرو برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی، نشان میدهد تهران خود را برای اعمال کنترل بر همان کریدوری آماده میکند که واشینگتن و مسقط در حال گسترش آن هستند.
