با تداوم خیزش سراسری مردم ایران در ۱۸ دیماه و گسترش اعتراضها به سراسر کشور در واکنش به فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، واکنشهای بینالمللی از سوی مقامهای سیاسی، نهادهای حقوق بشری و رسانههای بزرگ جهانی شدت گرفت.
دامنه این واکنشها از اعلام همبستگی آشکار با معترضان تا هشدار درباره سرکوب، قطع اینترنت و احتمال تغییر موازنه قدرت در ایران را دربر میگیرد.
واکنشها به سخنان علی خامنهای
پس از آنکه علی خامنهای، دیکتاتور تهران، معترضان را «مزدور» خواند و دونالد ترامپ را به سرنوشت دیکتاتورهای تاریخی تشبیه کرد، کمیته امور خارجی مجلس نمایندگان آمریکا در واکنشی صریح در ایکس نوشت: «تو یک دیکتاتور ۳۷ ساله هستی که بر پیکر ایرانیانی ایستادهای که خواهان تغییرند.»
در بریتانیا، تام توگندهات، نماینده پارلمان و وزیر سابق امنیت، با نقل آیهای از عهد عتیق خطاب به خامنهای نوشت: «روزهایت شمرده شده، سنجیده و مردود تشخیص داده شدهای.»
ایالات متحده؛ هشدارها و مواضع کنگره
در آمریکا، دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، چندین بار هشدار داد در صورت کشتار معترضان «ضربه سختی» به جمهوری اسلامی وارد خواهد شد. او گفت این حکومت «احتمالا در حال سقوط است». ترامپ همچنین در مصاحبهای دیگر از قصد خروج خامنهای از ایران خبر داد.
مایک هاکبی، سفیر آمریکا در اسرائیل، با بازنشر هشدار ترامپ در ایکس نوشت جمهوری اسلامی هنوز درک نکرده با چه کسی طرف است. او تاکید کرد ترامپ به گفتههایش عمل میکند. هاکبی در گفتوگو با آی۲۴نیوز هم از مواضع ترامپ حمایت کرد.
حساب فارسی وزارت امور خارجه آمریکا نیز با اشاره به تهدیدهای رییس قوه قضاییه جمهوری اسلامی نوشت تهران بهجای رسیدگی به ریشههای ناآرامیها به «ارعاب» متوسل شده است. وزارت امور خارجه آمریکا به رهبران جمهوری اسلامی هشدار داد: «جهان نظارهگر است.»
در کنگره، ماریا الویرا سالازار، قانونگذار آمریکایی، ابراز امیدواری کرد سال ۲۰۲۶ «سال دموکراسی در ایران» باشد و نیکول مالیوتاکیس، نماینده کنگره از نیویورک، نیز در ایکس نوشت: «در کنار مردم شجاع ایران ایستادهایم.»
در همین حال، وبسایت اکسیوس به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داد ارزیابیهای اولیه اطلاعاتی درباره ناتوانی اعتراضات در به چالش کشیدن ثبات حکومت، اکنون در حال بازنگری است. یک مقام ارشد آمریکایی در همین باره گفت: «این اعتراضات جدی است و ما آن را رصد میکنیم.»
مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، نیز در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که جمهوری اسلامی بهجای «گوش دادن به مطالبات مردم، بار دیگر به سرکوب خشونتبار شهروندان خود متوسل شده است».
او با اشاره به مواضع دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، تاکید کرد واشینگتن تحولات ایران را بهدقت زیر نظر دارد.
والتز افزود ایالات متحده «در کنار مردم ایران» در تلاش آنان برای دستیابی به کرامت انسانی و آزادیهای بنیادین ایستاده است.
حمایت مقامهای سیاسی غرب از معترضان ایرانی
در بریتانیا، کمی بیدناک، رهبر حزب محافظهکاران، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ما در کنار مردم ایران ایستادهایم که خواهان آیندهای سکولار و دموکراتیک برای ایران هستند.»
او با اشاره به حضور شجاعانه مردم در خیابانها گفت معترضان بهخوبی میدانند حکومت «به زندان، شکنجه، ناپدیدسازی و اعدام متوسل میشود».
بیدناک افزود قطع اینترنت تلاشی برای خاموشکردن حقیقت است. او همچنین جمهوری اسلامی را رژیمی توصیف کرد که «همزمان با سرکوب داخلی، ترور و افراطگرایی را به خارج صادر میکند.»
کییر استارمر، نخستوزیر این کشور، نیز اعلام کرد لندن از «حق معترضان در ایران برای اعتراض مسالمتآمیز» حمایت میکند.
همزمان، پریتی پاتل، وزیر امور خارجه دولت سایه و نماینده حزب محافظهکار بریتانیا، در شبکه ایکس اعتراضات را «لحظهای جدی برای خاورمیانه» خواند و گفت سرکوب خشونتبار مردم ایران از سوی «رژیمی مستبد» غیرقابل قبول است و دولت بریتانیا باید در کنار معترضان بایستد و برای همه سناریوها آماده شود.
مواضع اتحادیه اروپا و کشورهای عضو
در اتحادیه اروپا، کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه، با استناد به تصاویر منتشرشده از تهران گفت نیروهای امنیتی ایران واکنشی «نامتناسب و بهشدت سرکوبگرانه» داشتهاند.
او تاکید کرد خشونت علیه معترضان مسالمتجو غیرقابل قبول است و قطع اینترنت همزمان با سرکوب، نشان میدهد رژیم از مردم خود هراس دارد.
در هلند، دیلان یشیلگوز زگریوس، وزیر دادگستری، اعتراضات را «شجاعانه» توصیف کرد و خواستار قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست تروریستی اتحادیه اروپا شد.
همچنین دیوید فانویل، وزیر امور خارجه هلند، با انتشار پیامی در ایکس کشته و زخمی شدن معترضان را «غیرقابلقبول» خواند و تاکید کرد معترضان مسالمتجو حق دارند صدای خود را به گوش جهان برسانند.
در پارلمان اروپا، هانا نویمان، نماینده آلمان، قطع اینترنت را «سلاح حکومت برای پنهانکردن وحشیگری» توصیف کرد و هشدار داد سکوت اروپا به معنای ممکن کردن سرکوب است.
او خواستار اقدام فوری، از جمله قرار دادن سپاه در فهرست تروریستی و توقف اخراج پناهجویان به ایران شد.
در همین چارچوب، روبرتا متسولا، رییس پارلمان اروپا نیز در واکنش به اعتراض سفارت جمهوری اسلامی در بلژیک نوشت آزادی بیان و دسترسی آزاد به اینترنت همان چیزی است که مردم حاضر در خیابانهای ایران خواهان آن هستند.
فرانسه؛ از دولت سابق تا جریانهای سیاسی
در فرانسه، گابریل اتل، نخستوزیر پیشین، اعلام کرد مردم ایران بار دیگر علیه ستم به پا خاستهاند و «همه نگاهها باید به سمت ایران باشد.»
در ادامه واکنشها برونو روتایو، وزیر کشور سابق فرانسه، نیز خواستار حمایت پاریس از مردمی شد که برای رهایی از «حکومت تروریستی» مبارزه میکنند.
همچنین دومینیک دو ویلپن، نخست وزیر پیشین فرانسه، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت مردم ایران در «لحظهای سرنوشتساز» قرار دارند و جمهوری اسلامی که به گفته او در سرکوب و خشونت فرو رفته، «بیش از هر زمان دیگری متزلزل شده است».
دو ویلپن با ستایش از شجاعت مردم ایران از جنبش سبز تا «زن، زندگی، آزادی»، خواستار محکومیت صریح کشتار معترضان و هشدار نسبت به توهم مداخله نظامی خارجی شد و تاکید کرد جامعه جهانی باید بهجای ماجراجویی نظامی، با فشار هدفمند بر دستگاه سرکوب و حمایت از جامعه مدنی، برای یک گذار مسالمتآمیز به رهبری خود ایرانیان تلاش کند.
در سوی دیگر طیف سیاسی، مارین لوپن، رهبر حزب راستگرای اجتماع ملی، تاکید کرد سرکوب خونین نتوانسته شتاب جنبش مردمی ایران را متوقف کند و رژیمی که بر پایه خشونت بنا شده، نمیتواند برای همیشه آرمان آزادی را خاموش کند.
کانادا: این بار متفاوت است
راب الیفانت، دبیر پارلمانی وزیر امور خارجه کانادا، در گفتوگویی اختصاصی با ایراناینترنشنال گفت این اعتراضات با گذشته متفاوت است و اینبار از مادران و پدران تا مغازهداران و سالمندان برای پایان دادن به سرکوب به میدان آمدهاند.
سازمان ملل و نهادهای حقوق بشری
در سطح بینالمللی، فولکر تورک، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، ۱۹ دی در بیانیهای رسمی در ژنو اعلام کرد از گزارشهای مربوط به خشونت، کشتهشدن معترضان و قطع سراسری اینترنت «عمیقا نگران» است.
او خواستار تحقیق «سریع، مستقل و شفاف» درباره همه مرگها شد و درباره قطع اینترنت و ارتباطات سراسری نیز هشدار داد که چنین اقداماتی آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات را تضعیف میکند و بر مستندسازی نقض حقوق بشر و دسترسی به خدمات ضروری و اورژانسی اثر منفی دارد.
کمیته حمایت از روزنامهنگاران (CPJ) نیز از جمهوری اسلامی خواست فورا دسترسی کامل به اینترنت را برقرار کند و نوشت قطع اینترنت در اعتراضات، الگویی تکراری برای خاموش کردن صدای معترضان و مختلکردن پوشش خبری است و جامعه بینالمللی باید ایران را برای پایبندی به تعهدات حقوق بشری پاسخگو کند.
سازمان عفو بینالملل نیز با صدور بیانیهای نسبت به قطع سراسری اینترنت در ایران هشدار داد و اعلام کرد این اقدام با هدف «پنهانکردن ابعاد واقعی نقض فاحش حقوق بشر و جرایم بینالمللی» صورت گرفته است.
ربکا وایت، پژوهشگر آزمایشگاه امنیت عفو بینالملل، گفت قطع کامل اینترنت نهتنها پوششی برای سرکوب مرگبار معترضان است، بلکه «خود یک نقض جدی حقوق بشر» به شمار میرود.
او با یادآوری تجربههای آبان ۱۳۹۸ و خیزش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ تاکید کرد که قطع اینترنت همواره برای ایجاد «تاریکی دیجیتال»، خاموشکردن اعتراضها و تضمین مصونیت عاملان خشونت به کار رفته است.
عفو بینالملل با اشاره به گزارشها درباره افزایش شمار کشتهشدگان، خواستار اقدام فوری دیپلماتیک جهانی شد و هشدار داد تداوم قطع اینترنت، خطر خونریزی بیشتر را در شرایطی که نیروهای امنیتی زیر پوشش خاموشی ارتباطات عمل میکنند، بهشدت افزایش میدهد.
اتریش؛ درخواست برای «خنثیسازی» نیروهای جمهوری اسلامی
در تازهترین واکنش، گونتر فهلینگر یان، رییس «کمیته اتریشی گسترش ناتو» در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «از دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا میخواهم ارتش و نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی را خنثی کند تا مردم ایران آزاد شوند.»
این موضعگیری، از نظر ادبیات و مضمون، یکی از صریحترین درخواستها برای اقدام مستقیم علیه ساختار امنیتی جمهوری اسلامی در میان واکنشهای منتشرشده است.
واکنشها در فضای رسانهای و فناوری
در حوزه فناوری، نیکیتا بیر، رییس بخش محصولات شبکه اجتماعی ایکس، اعلام کرد ایموجی پرچم ایران در این پلتفرم با نماد شیر و خورشید جایگزین خواهد شد؛ اقدامی که به گفته او پس از درخواست کاربران در دستور کار قرار گرفته است.
از سوی دیگر، افغانستاناینترنشنال گزارش داد وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان به رسانهها دستور داده از انتشار اخبار حمایتی از معترضان در ایران و همچنین اخبار منفی درباره جمهوری اسلامی خودداری کنند. این رسانه به نقل از مدیران رسانهای در کابل نوشت چنین دستورالعملی به چند رسانه خصوصی و نیز رسانه ملی افغانستان ابلاغ شده است.
بازتاب گسترده در رسانههای بینالمللی
اعتراضات ۱۸ دی و پیامدهای آن، از جمله قطع اینترنت و واکنشهای سیاسی، بهطور گسترده در رسانههای بزرگ جهانی بازتاب یافته است.
یورونیوز انگلیسی در گزارش ۱۹ دی خود، بر گستردگی اعتراضها پس از فراخوان شاهزاده رضا پهلوی و سپس «خاموشی سراسری اینترنت» بهعنوان یک نقطه عطف تمرکز کرد و آن را در چارچوب تشدید سرکوب بررسی کرد. این رسانه همچنین واکنشها و مواضع اروپا درباره حق اعتراض و قطع ارتباطات را برجسته کرد.
ایندیپندنت در پوشش زنده خود، تحولات روزانه اعتراضات را بهصورت لحظهبهلحظه دنبال کرده و به همزمانی اعتراضات خیابانی، فشار امنیتی و مسدودسازی اینترنت پرداخت.
سیبیاس نیوز ضمن پرداختن به سخنان خامنهای، موضوع قطع اینترنت را به عنوان بخشی از راهبرد حکومت در سرکوب اعتراضات دانست. این رسانه همزمان، به هشدارهای ترامپ درباره برخورد حکومت با معترضان پرداخت.
اسکای نیوز گزارش خود را با تمرکز بر روایت رسمی جمهوری اسلامی درباره نقش «عوامل خارجی»، نوشت حکومت تلاش میکند اعتراضات مردم را به آمریکا و اسرائیل نسبت دهد.
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
