روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داد بازگشت سریع بازار نفت به شرایط پیش از جنگ، افزایش عرضه از سوی کشورهای حاشیه خلیج فارس و روند احیای ذخایر نفتی جهان، میتواند توان جمهوری اسلامی برای استفاده از تنگه هرمز بهعنوان اهرم فشار در مذاکرات با آمریکا را کاهش دهد.
به نوشته والاستریت ژورنال، اگرچه قیمت نفت به سطح پیش از جنگ بازگشته، تردد نفتکشها در تنگه هرمز بهسرعت در حال عادی شدن است و تولیدکنندگان نفت خلیج فارس نیز چاههای غیرفعال خود را دوباره وارد مدار کردهاند، اما بازسازی ذخایر نفتی جهان فرآیندی بسیار زمانبر خواهد بود؛ موضوعی که به اعتقاد این روزنامه، مستقیماً بر موازنه قدرت میان تهران و واشینگتن در مذاکرات اثر میگذارد.
این گزارش میگوید هرچه کشورهای مصرفکننده سریعتر ذخایر راهبردی و تجاری نفت خود را بازسازی کنند، توان حکومت ایران برای تهدید اقتصاد جهانی از طریق اختلال در تنگه هرمز کاهش خواهد یافت. به همین دلیل، سرعت پر شدن دوباره این ذخایر به یکی از متغیرهای مهم در محاسبات سیاسی و اقتصادی دو طرف تبدیل شده است.
در همین ارتباط، والاستریت ژورنال به اظهارات هفته گذشته جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، اشاره میکند که میان ذخایر نفتی و روند مذاکرات با [حکومت] ایران ارتباط مستقیمی برقرار کرده بود. ونس گفته بود ایالات متحده با امضای یادداشت تفاهم با [حکومت] ایران این فرصت را فراهم کرده است که جهان «بخشی از ذخایر نفتی خود را دوباره پر کند و سپس ببیند اوضاع چگونه پیش میرود»؛ اظهارنظری که این روزنامه آن را اشارهای به تاثیر سطح ذخایر جهانی بر موقعیت تهران در مذاکرات توصیف میکند.
بر اساس این گزارش، ذخایر نفتی جهان شامل مخازن تجاری نزدیک پالایشگاهها، نفت ذخیرهشده روی نفتکشها و ذخایر راهبردی دولتهاست. موجودی ذخایر نفت خام کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) از مارس تا مه، ۱۶۳ میلیون بشکه کاهش یافته و به پایینترین سطح خود از دسامبر ۱۹۹۰ رسیده است.
با این حال، والاستریت ژورنال تاکید میکند که بازسازی این ذخایر احتمالاً ماهها و حتی سالها زمان خواهد برد؛ دورهای بسیار طولانیتر از مهلت ۶۰ روزهای که در یادداشت تفاهم میان [حکومت] ایران و آمریکا برای حل مسائل پیچیدهای مانند برنامه هستهای ایران در نظر گرفته شده است.
این روزنامه دو عامل را محرک اصلی بازسازی ذخایر جهانی میداند: کاهش قیمت نفت و افزایش غیرمنتظره عرضه. ناتاشا کانوا، مدیر تیم راهبرد جهانی کالا در بانک جیپی مورگان، میگوید: «موج جدید عرضه نفت در حال ورود به بازاری است که دستکم در شرایط کنونی، نیازی به این حجم از عرضه ندارد.»
در همین حال، برخی تحلیلگران پیشبینی کردهاند قیمت نفت که اکنون حدود ۷۰ دلار در هر بشکه است، در ماههای آینده باز هم کاهش یابد. تحلیلگران دو موسسه «مککواری» و «سیتیگروپ» هفته گذشته پیشبینی کردند قیمتها ممکن است تا حدود ۶۰ دلار در هر بشکه سقوط کند. به نوشته این گزارش، یکی از دلایل این روند آن است که مدیران ذخایر راهبردی هنوز خرید گسترده نفت برای پر کردن دوباره مخازن را آغاز نکردهاند.
برآورد جیپی مورگان نشان میدهد کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی احتمالاً از سهماهه چهارم سال جاری روند بازسازی ذخایر راهبردی خود را آغاز خواهند کرد. آمریکا نیز برنامه احیای ذخایر نفتی خود را از سال ۲۰۲۷ آغاز میکند؛ ابتدا با خرید روزانه ۱۰۰ هزار بشکه و سپس افزایش تدریجی آن به حدود ۱۷۰ هزار بشکه در روز در نیمه دوم همان سال.
روری جانستون، بنیانگذار موسسه پژوهشی «کامادیتی کانتکست»، به والاستریت ژورنال گفت: «این تغییر وضعیت، از بازاری که در آستانه یک شوک خطرناک عرضه قرار داشت به بازاری با مازاد عرضه، تنها چهار ماه پس از بسته شدن تنگه هرمز، تقریباً مضحک به نظر میرسد.»
این گزارش همچنین میافزاید که عبور نفتکشها از تنگه هرمز اکنون به «وضعیت عادی جدید» بین ۳۰ تا ۶۰ کشتی در روز رسیده است. اگرچه این میزان هنوز کمتر از دوران پیش از جنگ است، اما برای کاهش فشار بر بازار جهانی نفت کافی ارزیابی میشود.
به نوشته والاستریت ژورنال، کشورهای تولیدکننده حاشیه خلیج فارس نیز با سرعت در حال افزایش صادرات خود هستند. امارات متحده عربی که در ماه مه پس از سالها اختلاف بر سر سهمیه تولید از اوپک خارج شد، با استفاده از خط لوله ابوظبی-فجیره و همچنین نفتکشهایی که خارج از خلیج فارس فعالیت میکنند، از سریعترین کشورها در بازگرداندن صادرات به سطح پیشین بوده است.
کویت نیز سریعتر از انتظار تولید خود را افزایش داده است. بر اساس این گزارش، صادرات نفت این کشور هفته گذشته به حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز رسید؛ در حالی که پیش از جنگ این رقم حدود ۲.۴ میلیون بشکه در روز بود. عربستان سعودی نیز علاوه بر ازسرگیری تردد نفتکشها از خلیج فارس، همچنان بخشی از صادرات خود را از طریق خط لوله منتهی به دریای سرخ انجام میدهد.
والاستریت ژورنال در پایان نتیجه میگیرد که افزایش عرضه نفت، کاهش قیمتها و احیای تدریجی ذخایر جهانی، در صورت تداوم، میتواند یکی از مهمترین اهرمهای فشار جمهوری اسلامی در مذاکرات با آمریکا، یعنی تهدید اختلال در صادرات نفت از طریق تنگه هرمز، را بهتدریج تضعیف کند.
بر اساس این اطلاعات، نیروهای ویژهای که سپاه در امتداد سواحل خلیج فارس مستقر کرده، به سامانههای گوناگون جمعآوری اطلاعات، شامل پستهای دیدهبانی زمینی، تجهیزات دریایی و سامانههای هوایی مجهزند و بهتازگی ماموریت یافتهاند هر شناوری را که قصد عبور از مسیر جنوبی تنگه هرمز دارد، از قبل شناسایی کرده و درباره آن هشدار دهند.
این اطلاعات محرمانه همچنین نشان میدهد عوامل سپاه بهشکل گسترده در حال جمعآوری اطلاعات از منابع و عوامل عمانی هستند تا از هماهنگیها و زمانبندی عبور کشتیها از مسیر جنوبی تنگه هرمز از پیش آگاه شوند و هشدارهای لازم را دریافت کنند.
سپاه اعلام کرده که تنها مسیرهای مجاز برای عبور و مرور از تنگه هرمز مسیرهایی هستند که جمهوریاسلامی اعلام کرده و به شناورهای بینالمللی هشدار داده که از کریدور جنوبی تنگه هرمز که از آبهای نزدیک سواحل عمان میگذرد و عمان و سازمان بینالمللی دریانوردی استفاده از ان را توصیه کردهاند، استفاده نکنند.
استقرار شبکه شناسایی و رصد سپاه و تلاش این نیرو برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی در حالی صورت میگیرد که واشینگتن و تهران پس از چند دور تبادل آتش، یکشنبه ۷ تیر بر سر آرامسازی یکهفتهای اوضاع در تنگه هرمز به توافقی موقت رسیدند و مذاکرات دو طرف در دوحه بر اساس طرح تازهای که عمان پیشنهاد کرده در جریان است.
اطلاعات تازه نشان میدهد جمهوری اسلامی همزمان با نشستن پشت میز مذاکره، در حال تقویت زنجیره شناسایی و هشدار درباره شناورهایی است که از مسیر مورد تایید تهران عبور نمیکنند؛ مسیری که در کانون اختلاف کنونی تهران و واشینگتن است.
حمله به شناور سنگاپوری؛ ردپای پایش اطلاعات
الگوی حمله هفته گذشته سپاه به یک کشتی تجاری در مسیر جنوبی، با ماموریت تازه این نیروها همخوانی دارد.
نیروهای سپاه پنجشنبه ۴ تیر یک کشتی باری با پرچم سنگاپور را در تنگه هرمز و در نزدیکی سواحل عمان هدف قرار دادند؛ حملهای که به گفته سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا به پل فرماندهی کشتی آسیب زد اما تلفاتی نداشت و تنها چند ساعت پس از هشدار نیروی دریایی سپاه درباره استفاده از مسیرهای تاییدنشده رخ داد.
در ادامه، جنگندههای آمریکایی جمعه ۵ تیر انبارهای موشک و پهپاد و سایتهای راداری ساحلی ایران را هدف گرفتند و نیروی دریایی سپاه نیز با حمله به نقاط استقرار نیروهای آمریکایی در منطقه پاسخ داد و با استناد به بند ۵ تفاهمنامه اسلامآباد اعلام کرد ترتیبات کنترل عبور و مرور در تنگه هرمز با جمهوری اسلامی است.
سه مسیر رقیب در یک آبراه
بر اساس گزارشها، اکنون سه مسیر متفاوت برای عبور از تنگه هرمز شکل گرفته است: مسیر جنوبی از آبهای نزدیک عمان، مسیر میانی که پیش از جنگ استفاده میشد و مسیر شمالی تحت کنترل ایران. کشتیهایی که مسیرهای غیرایرانی را انتخاب کنند خطر هدف قرار گرفتن را میپذیرند و آنها که از مسیر ایرانی عبور کنند، نگران تحریمهای غربی در صورت فروپاشی توافقاند.
یک تحلیلگر شرکت اطلاعات کشتیرانی کپلر در گفتوگو با سیانان هشدار داده در صورت حلنشدن اختلافها تا اواسط اوت، استفاده از هر سه مسیر آشفتهتر و ناامنتر خواهد شد.
به دلیل وجود مینهای دریایی در گذرگاه سنتی تفکیک تردد که سازمان بینالمللی دریانوردی در سال ۱۹۶۸ تعیین کرده بود، مسیر میانی همچنان عملا بسته است، هرچند تهران بر اساس تفاهمنامه پایان جنگ متعهد شده است ظرف ۳۰ روز مینهای دریایی را پاکسازی کند.
عبور کشتیها اکنون از دو مسیر نزدیک سواحل عمان و نزدیک سواحل ایران انجام میشود و نیروی دریایی ایران نیز به شناورها هشدار داده که تنها از جنوب جزیره لارک عبور کنند.
جدال بر سر مدیریت تنگه؛ عمان در دو نقش
تلاش سپاه برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی از آن رو اهمیتی دوچندان دارد که مسقط همزمان هم دولت ساحلی مسیر جنوبی است و هم میانجی و طراح چارچوب مذاکرات جاری.
محمدباقر قالیباف، رییس هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، دوم تیر در عمان گفت مدیریت تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت و تهران در گفتوگو با چین و مصر پیشنهاد دریافت «هزینه خدمات» از کشتیها را با الگوگیری از آبراه داردانل مطرح کرده است.
در مقابل، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، چهارم تیر در دیدار با مارکو روبیو تاکید کرد هرگونه سازوکار احتمالی مدیریت تنگه شامل دریافت عوارض نخواهد بود.
مقامهای جمهوریاسلامی میگویند ایران و عمان حاکمیت مشترکی بر تنگه دارند و پس از پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهمنامه، مدیریت مشترک و اخذ عوارض را آغاز خواهند کرد؛ اما آمریکا تنگه هرمز را آبراهی بینالمللی میداند که هر سازوکار تازه در آن نیازمند تایید کشورهای حوزه خلیج فارس است.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی، نیز پیشتر گفته بود عبور ایمن کشتیها از تنگه هرمز بدون هماهنگی با ایران «قابل تضمین نیست» و در صورت انجامنشدن این هماهنگی، ممکن است مسیرهای تعیینشده تعلیق شوند.
آبراهی که به حال عادی بازنگشته است
با گذشت دو هفته از امضای تفاهمنامه ۱۴ بندی اسلامآباد که پایان جنگ در همه جبههها، بازگشایی تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی آمریکا را مقرر کرده، تردد در تنگه همچنان کسری از حجم پیش از جنگ است.
شمار تردد شناورها در سوم تیر به حدود ۷۰ مورد رسید که بالاترین رقم از آغاز جنگ است؛ در حالی که پیش از جنگ روزانه بهطور متوسط حدود ۱۳۰ شناور از این مسیر عبور میکرد.
مدیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی نیز اعلام کرده از آغاز بحران تنگه هرمز ۱۴ دریانورد کشته شدهاند و این سازمان پس از حمله به کشتی سنگاپوری، عملیات تخلیه حدود ۶۰۰ کشتی و ۱۱ هزار ملوان گرفتار در منطقه را موقتا به حالت تعلیق درآورد.
با این حال دادههای ردیابی نشان میدهد شناورها بهرغم هشدارهای تهران همچنان به مسیر جنوبی روی میآورند. مرکز مشترک اطلاعات دریایی، نهاد تحت نظارت نیروی دریایی آمریکا، نیز اعلام کرده مسیر نزدیک سواحل عمان در حال گسترش است تا امکان تردد دوطرفه فراهم شود.
در چنین شرایطی، استقرار نیروهای ویژه سپاه برای شناسایی پیشاپیش شناورهای مسیر جنوبی و تلاش این نیرو برای دسترسی به اطلاعات عبور کشتیها از طریق منابع عمانی، نشان میدهد تهران خود را برای اعمال کنترل بر همان کریدوری آماده میکند که واشینگتن و مسقط در حال گسترش آن هستند.
