محاصره بندرهای ایران در سایه افزایش تنش‌ها و آینده مبهم آتش‌بس آغاز شد

دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری ایالات متحده، نیم‌روز دوشنبه وقتی در ورودی کاخ سفید را برای تحویل گرفتن همبرگرهای مک‌دونالد باز کرد، گفت‌وگوی کوتاهی هم با خبرنگاران داشت. او گفت: «امروز صبح افراد درستی درباره ایران با ما تماس گرفتند و ایران خواهان دستیابی به توافق است، اما هیچ توافقی را که به آنها اجازه دستیابی به سلاح هسته‌ای بدهد تایید نخواهم کرد.»

او بار دیگری حکومت ایران را به «باج‌گیری» متهم و تاکید کرد آمریکا نمی‌تواند اجازه دهد که یک کشور، تمام جهان را با باج‌خواهی تهدید کند.

ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی قرارگاه مرکزی «خاتم‌الانبیا»، پیش از اعلام آغاز محاصره اقتصادی از سوی فرماندهی مرکزی ایالات متحده تهدید کرده بود که این محاصره در صورت اجرایی شدن، امنیت بنادر کشورهای منطقه نیز با مخاطره مواجه خواهد شد.

هرچند تنور اظهار نظرها و تهدیدهای لفظی داغ است، اما پرسش‌های بسیاری درباره این موضوع بی‌پاسخ مانده و جزئیات اجرایی هنوز روشن نیست.

واشینگتن‌پست دوشنبه در گزارشی به بخشی از این پرسش‌ها و ابهام‌ها پرداخت و نوشت: «واشینگتن، تهران و پایتخت‌های نگران در سراسر جهان نمی‌دانند زنجیره‌ای از پرسش‌های فوری چگونه حل‌وفصل خواهد شد: آیا با پایان آتش‌بس در ۲۲ آوریل (دوم اردیبهشت)، جنگ از سر گرفته می‌شود؟ عملیات نیروی دریایی آمریکا در تنگه هرمز عملا چه ابعادی خواهد داشت؟ و آیا مسیر قابل تصوری برای رسیدن به توافقی بر سر برنامه هسته‌ای تهران وجود دارد؟»

افزون بر اینها، دامنه اعمال کنترل نیروی دریایی آمریکا همچنان نامشخص باقی مانده و فرماندهی مرکزی ایالات متحده نیز از اظهار نظر درباره نحوه اجرای این محاصره خودداری کرده است.

جست‌وجوی پاسخ در اظهارنظرهای کوتاه

ترامپ حدود یک روز پیش از آغاز محاصره دریایی از در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال، از اعمال یک تحریم فراگیر علیه «تمامی کشتی‌هایی که قصد ورود به تنگه هرمز یا خروج از آن را دارند» خبر داد. اما فرماندهی مرکزی آمریکا در بیانیه‌ای که دوشنبه به اشتراک گذاشت، به محاصره‌ای محدودتر اشاره و اعلام کرد که از ساعت ۱۰ صبح به وقت شرق آمریکا در روز دوشنبه (۱۷:۳۰ در ایران) متوقف کردن تمامی ترددهای ورودی و خروجی از بنادر ایران را آغاز خواهد کرد.

نخستین پست ترامپ در شبکه‌های اجتماعی پس از آغاز محاصره نیز اطلاعات دقیق‌تری ارائه نمی‌دهد.

او عصر دوشنبه موضوع «نابودی کامل نیروی دریایی» جمهوری اسلامی را بار دیگر تکرار کرد و هشدار داد که اگر قایق‌های تهاجمی سریع حکومت ایران به هر یک از کشتی‌های آمریکایی در منطقه مورد محاصره نزدیک شوند، بی‌درنگ از بین خواهند رفت.

ترامپ برای روشن شدن ابعاد این تهدید، به عملیاتی اشاره کرد که ظرف ماه‌های گذشته در دریاهای جنوب آمریکا برای مقابله با قاچاق مواد مخدر انجام شده است: «اگر به کشتی‌های ما نزدیک شوند، بی‌درنگ با استفاده از همان سیستم کشتاری که علیه قاچاقچیان مواد مخدر در دریا استفاده می‌کنیم، از بین خواهند رفت. این سیستم سریع و وحشیانه است. یادآوری می‌کنم که ۹۸.۲ درصد از مواد مخدری که از طریق اقیانوس یا دریا به ایالات متحده وارد می‌شد، متوقف شده‌ است.»

یکی از عملیات مهم نظامی در نخستین سال دور دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، مقابله با تلاش‌های کارتل‌های مواد مخدر آمریکای لاتین در دریای کارائیب بود. این عملیات که با مشارکت فرماندهی جنوبی ایالات متحده و گارد ساحلی آمریکا اجرا شد، از ابتدا بر قاچاق مواد مخدر از ونزوئلا متمرکز بود و در نهایت رویارویی آمریکا با نیکلاس مادورو، رییس‌جمهور پیشین این کشور را به حدی رساند که به سرنگونی مادورو منجر شد.

ابهام‌ها درباره وضعیت آتش‌بس

آتش‌بسی که شش هفته حملات هوایی آمریکا و اسرائیل را متوقف کرده بود، در معرض خطر به نظر می‌رسد و تنها یک هفته از آن باقی مانده است.

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا در منطقه اعلام کرد که این محاصره «به‌طور بی‌طرفانه علیه کشتی‌های تمامی کشورها» که به بندرهای ایران در خلیج فارس و دریای عمان وارد یا از آنها خارج می‌شوند، اعمال خواهد شد. خبرگزاری رویتر دوشنبه نوشت نسخه‌ای از یک سند سنتکام را مشاهده کرده است که می‌گوید این محاصره مانع عبور بی‌طرفانه از تنگه هرمز به مقصد یا از مبداء نقاط غیرایرانی نخواهد شد.

بر اساس داده‌های شرکت LSEG، دو نفتکش مرتبط با ایران به نام‌های «آئورا» و «نیو فیوچر» که حامل فرآورده‌های نفتی بودند، دوشنبه پیش از مهلت تعیین‌شده از تنگه هرمز خارج شدند.

از سوی دیگر، پس از فروپاشی مذاکرات اسلام‌آباد موضوع ادامه حملات در اسرائیل مطرح شد. ایال زمیر، رییس ستاد ارتش اسرائیل، به نیروهای دفاعی این کشور دستور داد سطح آمادگی خود را افزایش دهند و برای احتمال ازسرگیری درگیری‌ها آماده شوند.

افزون بر این، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر این کشور نیز یک‌شنبه در تل‌آویو با مقام‌های امنیتی کابینه‌اش درباره احتمال از سرگیری جنگ در ایران رایزنی کرد و در رسانه‌ها اعلام شد که اسرائیل باید برای هر تحولی آماده باشد.

کدام موثرتر است؟ حمله نظامی یا محاصره اقتصادی؟

هرچند مقام‌های جمهوری اسلامی تهدید کرده‌اند که تنش را در منطقه تشدید می‌کنند، با این حال به نوشته واشینگتن‌پست برخی کارشناسان معتقدند این محاصره آمریکا می‌تواند حکومت ایران و متحدان وابسته به نفت آن را به اتخاذ موضعی مصالحه‌جویانه‌تر سوق دهد و نسبت به اعزام نیروهای زمینی برای مختل کردن صادرات جمهوری اسلامی گزینه بهتری است.

دنیس راس، دیپلمات ارشد پیشین آمریکا، در پیامی در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «محاصره همیشه منطقی‌تر از تصرف جزیره خارک بود. این اقدام صادرات و درآمدهای ایران را متوقف می‌کند و پاسخی به بستن تنگه‌ها از سوی ایران است. ممکن است ایران به تاسیسات نفتی خلیج [فارس] حمله کند، اما این اقدام فشار بیشتری بر خودش وارد می‌کند. همچنین فشار زیادی بر چین می‌آورد تا بر ایران فشار وارد کند.»

ترامپ یک‌شنبه چین را به اعمال تعرفه‌های «سرسام‌آور» ۵۰ درصدی تهدید کرد و دلیل آن را نیز ارائه کمک نظامی از سوی پکن به تهران عنوان کرد. برخی از منتقدان سرسخت چین، از جمله نیکی هیلی، سفیر پیشین آمریکا در سازمان ملل، از ترامپ خواستند تا زمانی که چین کمک به جمهوری اسلامی را متوقف نکرده، به پکن سفر نکند.

گوئو، سخنگوی وزارت خارجه چین، این اتهامات را «بی‌اساس و مغرضانه» خواند و گفت پکن همواره در زمینه صادرات تسلیحات «محتاط و مسئول» عمل کرده است.

پاکستان بر ادامه مذاکرات اصرار دارد

خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، صبح دوشنبه ۲۴ فروردین گفت که هنوز امکان ازسرگیری گفت‌وگوها میان آمریکا و جمهوری اسلامی وجود دارد و او نسبت به این موضوع خوشبین است.

پس از او، شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان اعلام کرد که «تمام تلاش‌ها» برای حل تنش‌ها بین آمریکا و جمهوری اسلامی همچنان ادامه دارد.

واشینگتن‌پست نیز در گزارشی که دوشنبه منتشر کرد، نوشت که مقام‌های پاکستانی با وجود شکست مذاکرات اسلام‌آباد و بازگشت تیم‌های مذاکره‌کننده به کشورهایشان، روز یک‌شنبه مصمم بودند گفت‌وگوها را ادامه دهند. ملیحه لودهی، از دیپلمات‌های برجسته پاکستان که پیش‌تر به‌عنوان سفیر این کشور در ایالات متحده، بریتانیا و سازمان ملل فعالیت کرده، به این روزنامه گفت: «فکر نمی‌کنم ارتباطات پشت‌پرده متوقف شود. شاید نه در همین لحظه اما ادامه خواهد یافت، اما به من گفته شده که متوقف نخواهد شد.»

با این حال، روشن نیست که چه کانال‌هایی همچنان باز مانده‌اند، زیرا رهبران آمریکا و جمهوری اسلامی به‌سرعت به مواضع حداکثری خود بازگشتند.

ترامپ ابراز اطمینان کرد که زیرساخت‌های آسیب‌دیده ایران و اقتصاد فرسوده‌اش در نهایت این کشور را وادار به عقب‌نشینی خواهد کرد.

او روز یک‌شنبه به خبرنگاران گفت: «فکر می‌کنم ایران در وضعیت بسیار بدی قرار دارد. به نظرم خیلی درمانده شده‌اند. ایران سلاح هسته‌ای نخواهد داشت. برایم مهم نیست که برگردند یا نه. اگر برنگردند هم مشکلی ندارم.»