روزنامه گاردین به نقل از کارشناسان حوزه محیط زیست گزارش داد نفتکشهای فرسوده «ناوگان سایه» جمهوری اسلامی که برای دور زدن تحریمهای بینالمللی به کار گرفته میشوند، تهدیدی جدی برای محیط زیست هستند و میتوان آنها را «بمب ساعتی» توصیف کرد.
گاردین نوشت اگر در پی فعالیت ناوگان سایه جمهوری اسلامی فاجعهای زیستمحیطی رخ دهد، دامنه آلودگی آن میتواند حتی از حادثه اکسون والدز در سال ۱۹۸۹ فراتر رود؛ رویدادی که طی آن ۳۷ هزار تُن نفت خام به دریا نشت کرد.
شرکت «پول استار گلوبال» ۲۹ کشتی ایرانی را بررسی کرده که پس از اقدام آمریکا در توقیف یک نفتکش ونزوئلایی در ماه دسامبر، سامانههای شناسایی ماهوارهای خود را خاموش کردند و از دید خارج شدند.
بر اساس این ارزیابی، نیمی از این کشتیها بیش از عمر ایمن توصیهشده ۲۰ سال فعالیت کردهاند.
همچنین بهدلیل فعالیت پنهانی این ناوگان، احتمال میرود که نگهداری مناسبی از آنها صورت نگیرد و با استانداردهای بینالمللی ایمنی همخوانی نداشته باشند.
در سالهای گذشته بیش از ۵۰ رویداد مرتبط با نفتکشهای ناوگان سایه در نقاط مختلف جهان به ثبت رسیده است؛ حوادثی که از تصادف دریایی تا نشت نفت را در بر میگیرد.
بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، در مجموع ۹ لکه نفتی در کشورهایی مانند تایلند، ایتالیا و مکزیک به ناوگان سایه روسیه نسبت داده شد.
با این حال، نقش ناوگان سایه حکومت ایران تاکنون کمتر مورد توجه و بررسی قرار گرفته است.
جمهوری اسلامی در ماههای اخیر در پی آن بوده است که از طریق ناوگان سایه، تحریمهای نفتی آمریکا را دور بزند.
این شبکه از نفتکشها با تغییر پرچم، خاموش کردن سیستمهای رهگیری، انتقال محموله از کشتی به کشتی و ساختارهای مالکیتی غیرشفاف، نفت تحریمی را جابهجا میکنند.
۲۴ درصد نفتکشهای ناوگان سایه ایران بالای ۲۵ سال عمر دارند
گاردین در ادامه گزارش داد طبق ارزیابیها، هفت فروند از مجموع ۲۹ کشتی ناوگان سایه جمهوری اسلامی در طبقه «ریسک فوقالعاده بالا» قرار گرفتهاند، زیرا عمر آنها از ۲۵ سال فراتر رفته است و سه کشتی نیز بیش از ۳۰ سال سن دارند.
افزون بر این، پنج کشتی هم فرسودهاند و هم در گروه «نفتکشهای بسیار بزرگ حمل نفت خام» جای میگیرند؛ شناورهایی با ظرفیت تقریبی ۳۰۰ هزار تُن نفت.
تحلیلگران میگویند نفتکشهای ناوگان سایه اغلب بدون بیمه فعالیت میکنند و به همین دلیل، در صورت نشت نفت، هزینههای پاکسازی بر دوش کشوری خواهد بود که حادثه در آبهای آن رخ داده است.
بر پایه برآوردها، این هزینه میتواند رقمی بین ۸۶۰ میلیون تا ۱.۶ میلیارد دلار باشد.
شمار کل نفتکشهای ناوگان سایه در جهان به چند صد فروند میرسد و برخی ارزیابیها سهم آنها را حدود ۱۷ درصد از کل ناوگان جهانی نفتکشها میدانند.
روسیه بزرگترین ناوگان سایه را در اختیار دارد. در دسامبر ۲۰۲۴، دو نفتکش فرسوده روسی پس از غرق شدن یکی و به گل نشستن دیگری، موجب نشت گسترده نفت در دریای سیاه شدند.
در ماههای اخیر؛ واشینگتن کوشیده است با اعمال تحریمهای هدفمند، فعالیت ناوگان سایه حکومت ایران را مختل کند.
در تازهترین اقدام، وزارت خزانهداری آمریکا ۱۸ بهمن از اعمال تحریمهای تازه علیه شبکهای از کشتیها، شرکتها و افراد مرتبط با تجارت نفت ایران خبر داد.
در بسته تحریمی جدید، نام ۱۴ کشتی، ۱۵ نهاد تجاری و دو فرد حقیقی به چشم میخورد.
تجارت سودآور، بمب ساعتی در دریا
سلیم خان، مدیر بخش داده و تحلیل در شرکت پول استار گلوبال، ناوگان سایه حکومت ایران را به «بمب ساعتی» تشبیه کرد و هشدار داد این ناوگان از برخی از فرسودهترین نفتکشها تشکیل شده است.
او در عین حال افزود این تجارت برای بازیگران دخیل بسیار سودآور است و همین سودآوری، انگیزه ادامه فعالیت را تقویت میکند.
مارک اسپالدینگ، رییس سازمان غیرانتفاعی «بنیاد اقیانوس» نیز گفت: «ناوگان سایه ایران یک تهدید زیستمحیطی قابل توجه و رو به افزایش است. پرسش این نیست که آیا یک حادثه بزرگ رخ خواهد داد، بلکه این است که چه زمانی و کدام جوامع ساحلی و زیستبومهای دریایی بهای سامانه حملونقلی را خواهند پرداخت که برای فرار از پاسخگویی طراحی شده است.»
او افزود: «ما عمیقا نگرانیم که بُعد زیستمحیطی فعالیتهای ناوگان سایه تاکنون آنگونه که باید مورد توجه قرار نگرفته است.»
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
