چرا تهران جنگ را یک استراتژی برای بقا می‌بیند؟

رویکرد فعلی نشان‌دهنده تغییری در نگاه دیرینه جمهوری اسلامی است که جنگ را تهدیدی وجودی می‌دانست. امروز به نظر می‌رسد حاکمان در تهران به این باور رسیده‌اند که تقابل کنترل‌شده می‌تواند به شیوه‌ای که دیپلماسی دیگر قادر به آن نیست، به حفظ نظام کمک کند.

همین باور توضیح می‌دهد چرا جنگ دیگر در تهران امری غیرقابل تصور نیست، بلکه به‌تدریج به‌عنوان ابزاری قابل اتکا برای حکمرانی، چارچوب‌بندی می‌شود.

در کانون این تغییر، یک ارزیابی صریح قرار دارد: میز مذاکره به میدان باخت تبدیل شده است.

این نه به این دلیل است که توافق با واشینگتن ناممکن باشد، بلکه به این علت است که چارچوب تحمیلی ایالات متحده و متحدانش، دیپلماسی را به فرایندی از امتیازدهی انباشته تبدیل کرده است.

وقتی محدودیت‌های هسته‌ای، قیود موشکی، نفوذ منطقه‌ای و حتی رفتار داخلی به‌عنوان پرونده‌هایی به‌هم‌پیوسته تلقی می‌شوند، رهبران ایران گفت‌وگو را نه راهی برای کاهش فشار، بلکه عقب‌نشینی راهبردی بدون تضمین‌های معتبر برای بقا می‌بینند.

از منظر تهران، دیپلماسی دیگر زمان نمی‌خرد؛ بلکه آسیب‌پذیری را تقویت می‌کند

در چنین زمینه‌ای، تقابل کمتر شبیه بی‌پروایی و بیشتر شبیه راهی برای خروج از راهرویی تنگ‌شونده به نظر می‌رسد.

جنگ به‌عنوان ابزار کنترل داخلی

چرا جنگ؟ زیرا جنگ تنها سناریویی است که جمهوری اسلامی باور دارد در آن لزوما بازنده نیست.

در داخل، حکومت با شدیدترین بحران مشروعیت خود در دهه‌های اخیر روبه‌روست.

سرکوب گسترده، کشتار معترضان، فروپاشی اقتصادی و جامعه‌ای که هرچه بیشتر در برابر حکمرانی مبتنی بر ترس مقاومت می‌کند، ابزارهای سنتی کنترل دولت را فرسوده کرده است.

در این شرایط، جنگ کارکرد سیاسی قدرتمندی دارد و قواعد حکمرانی را بازنویسی می‌کند.

در زمان جنگ، نارضایتی می‌تواند به «همکاری با دشمن» بازتعریف شود. اعتراض به خرابکاری بدل می‌شود و مخالفت، به تهدیدی علیه امنیت ملی.

منطق وضعیت اضطراری، فضای عمومی را فشرده و اقداماتی را مشروع می‌کند که در زمان صلح با واکنش منفی روبه‌رو می‌شد.

برای جمهوری اسلامی، جنگ در درجه نخست فاجعه‌ای تحمیل‌شده از بیرون تصور نمی‌شود؛ بلکه مکانیسمی است برای بازگرداندن سلسله‌مراتب، انضباط و ترس در داخل.

این منطق منحصر به ایران نیست اما در مواجهه حکومت با جامعه‌ای که دیگر به‌سادگی مرعوب نمی‌شود، فوریت تازه‌ای یافته است.

با این نگاه، نحوه اخیر مدیریت دیپلماسی از سوی تهران معنای متفاوتی پیدا می‌کند.

جابه‌جایی محل‌ها برای مذاکره، تغییر قالب‌ها، محدود کردن دستورکارها و به تعویق انداختن گفت‌وگوها، صرفا تلاش برای خریدن زمان نیست.

اینها نشانه‌هایی است از اینکه مذاکرات فقط بر اساس شروط ایران پیش خواهد رفت - یا اصلا پیش نخواهد رفت.

این موضوع در آخرین دور گفت‌وگوهای برنامه‌ریزی‌شده با واشینگتن آشکار شد.

پس از مقاومت اولیه، بنا به درخواست تهران، محل دیدار از استانبول به عمان منتقل شد.

مقام‌های ایرانی بر قالب کاملا دوجانبه تاکید کرده و کوشیده‌اند گفت‌وگوها را به پرونده هسته‌ای محدود کنند و به‌صراحت موشک‌ها و فعالیت‌های منطقه‌ای، که برای ایالات متحده و شرکایش اولویت دارد، کنار بگذارند.

در مجموع، این اقدامات به راهبردی گسترده‌تر اشاره دارد: تهی کردن دیپلماسی از محتوا، در حالی که تقابل زنده نگه داشته می‌شود.

در خارج، محاسبات تهران بر فرض دیگری نیز استوار است: اینکه ایالات متحده می‌خواهد از یک جنگ طولانی پرهیز کند.

تجربه‌های افغانستان و عراق، در کنار رویکرد محتاطانه واشینگتن نسبت به جنگ اوکراین، این باور را تقویت کرده که آمریکا اشتهای سیاسی لازم برای یک درگیری فرسایشی و طولانی را ندارد.

از نگاه تهران، حتی یک حمله نظامی نیز احتمالا محدود خواهد بود.

حملات هوایی، عملیات سایبری یا ضربات تعریف‌شده محدود، اشکالی از فشار هستند که جمهوری اسلامی باور دارد می‌تواند آنها را تاب بیاورد.

این امر به یکی از عناصر اصلی دکترین بقای جمهوری اسلامی خوراک می‌دهد: بدون حضور نیروهای زمینی خارجی، نظام فروپاشیدنی نیست.

از این رو، اقدام نظامی‌ای که به مشارکت پایدار زمینی نرسد، قابل مدیریت تلقی می‌شود.

فراتر از این، رهبران تهران باور دارند می‌توانند با صادر کردن هزینه‌ها به سراسر منطقه، مسیر تشدید تنش را شکل دهند.

با تهدید متحدان و شرکای منطقه‌ای آمریکا، تهران محاسبه می‌کند که یک تقابل طولانی خیلی زود از نظر سیاسی و اقتصادی برای واشینگتن غیرجذاب خواهد شد.

در این برداشت، یک جنگ محدود می‌تواند نگرانی‌های حقوق بشری را از دستور‌کار جهانی کنار بزند، شکاف‌ها میان متحدان غربی را آشکار کند، بازارهای انرژی را متلاطم سازد و در نهایت بازگشت به مذاکرات محدودتر را تحمیل کند.

با این حال، این راهبرد بر یک فرض خطرناک استوار است: کنترل.

جنگ‌هایی که با انتظار مهار آغاز می‌شوند، به ندرت مهار می‌شوند.

در منطقه‌ای پر‌نوسان و پر از سلاح و تسلیحات نظامی، زنجیره‌های تشدید تنش به‌سختی قابل مدیریت‌اند و اقداماتی که تهران بازدارنده می‌داند، ممکن است در واشینگتن به‌عنوان «عبور از خطوط قرمز» تلقی شوند.

با این همه، مسیر روشن است.

جمهوری اسلامی به این جمع‌بندی رسیده که بر سر میز مذاکره می‌بازد، اما در تنش پایدار شاید بتواند دوام بیاورد، یا حتی اهرم فشار خود را بازیابد.

همین باور توضیح می‌دهد که چرا جنگ دیگر آخرین گزینه تلقی نمی‌شود، بلکه به‌تدریج به مولفه‌ای محاسبه‌شده، هرچند پرمخاطره، از راهبرد بقای نظام تبدیل شده است.