پس از ۳۸ روز جنگ و تنها چند ساعت مانده به پایان ضربالاجل دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، برای هدف گرفتن زیرساختهای ایران، آمریکا و جمهوری اسلامی با آتشبس موقت دو هفتهای و آغاز مذاکرات در اسلامآباد موافقت کردند؛ اما از همان روز نخست، اختلاف بر سر متن و دامنه توافق آشکار شد.
پس از هفتهها حملات متقابل، این توافق در شرایطی شکل گرفت که دونالد ترامپ تهدید کرده بود اگر تهران تا شامگاه سهشنبه تنگه هرمز را باز نکند، زیرساختهای ایران از جمله نیروگاهها و پلها هدف حمله قرار خواهند گرفت. با این حال، او ساعاتی پیش از پایان این مهلت اعلام کرد حملات آمریکا بهمدت دو هفته متوقف میشود، به شرط آنکه عبور و مرور از هرمز از سر گرفته شود. رویترز گزارش داده این تغییر موضع در پی میانجیگری فشرده پاکستان و در حالی رخ داد که مذاکرات در مقاطعی تا آستانه شکست پیش رفته بود.
روایت جمهوری اسلامی
در تهران، شورای عالی امنیت ملی حکومت ایران با انتشار بیانیهای کوشید روایت جمهوری اسلامی از این توافق را تثبیت کند؛ روایتی که از دل آن میتوان یک چارچوب ۱۰ مادهای را بیرون کشید. هسته اصلی این چارچوب، تضمین عدم حمله دوباره آمریکا، حفظ نقش و کنترل ایران بر تنگه هرمز، پایان جنگ در همه جبههها از جمله لبنان، خروج نیروهای رزمی آمریکا از منطقه، پرداخت غرامت جنگی، به رسمیت شناختن حق غنیسازی، لغو تحریمهای اولیه و ثانویه و خاتمه قطعنامههای شورای حکام و شورای امنیت علیه جمهوری اسلامی است. رویترز نیز در جمعبندی مواضع رسمی تهران نوشت حکومت ایران خواستار حفظ حق غنیسازی، توقف حملات، هماهنگی عبور از هرمز با نیروهای ایرانی و ورود به گفتوگو بر پایه طرح ۱۰ مادهای خود شده است.
روایت طرف مقابل
در طرف مقابل، واشینگتن تنها به کلیات بسنده کرده و هنوز هیچ نهاد رسمی آمریکا متن مستقل و بندبهبند آنچه در رسانهها «طرح ۱۵ مادهای آمریکا» خوانده میشود منتشر نکرده است. رویترز خطوط اصلی این طرح را توقف غنیسازی در خاک ایران، خارج کردن ذخایر اورانیوم با غنای بالا، حذف یا مهار شدید برنامه موشکی و قطع حمایت از نیروهای نیابتی منطقهای توصیف کرده است.
جزئیات بیشتر عمدتا از گزارش کانال ۱۲ اسرائیل و بازتاب آن در نشریه تایمز اسرائیل میآید؛ گزارشی که خود تصریح میکند فقط ۱۴ مورد از ۱۵ مورد را منتشر کرده است. بر اساس همان روایت، علاوه بر توقف غنیسازی، از تحویل حدود ۴۵۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی، برچیدن نطنز، فردو و اصفهان، دسترسی کامل آژانس، کنار گذاشتن الگوی نیابتی، محدودیت برد و تعداد موشکها، باز ماندن هرمز و در مقابل رفع تحریمها، کمک به برنامه هستهای غیرنظامی و حذف «مکانیسم ماشه» سخن رفته است.
شکافهای دو روایت
همینجا شکاف اصلی آغاز میشود: تهران تلاش کرده متن ۱۰ مادهای خود را مبنای تفاهم جا بزند، در حالی که واشینگتن میگوید متنی که در رسانهها بهعنوان «طرح ایران» دست به دست میشود، لزوما همان چارچوب کاری مذاکرات نیست.
گاردین به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی نوشت سندی که در رسانهها منتشر شده، «چارچوب کاری» مورد توافق نیست. همزمان، جیدی ونس نیز گفت دستکم سه نسخه متفاوت از «طرح ۱۰ مادهای» در گردش بوده است. بنا بر ویدیویی که چهارشنبه از اظهارات او منتشر شد و چند رسانه بازتاب دادند، ونس گفت نخستین نسخهای که به استیو ویتکاف و جرد کوشنر رسیده بود، آنقدر نامعتبر بوده که به تعبیر او «احتمالا با چتجیپیتی نوشته شده بود» و همان ابتدا کنار گذاشته شد. او افزود نسخه دومی بعدا با رفتوبرگشت میان آمریکا، پاکستان و جمهوری اسلامی شکل گرفت و همین نسخه مبنای حرف ترامپ درباره «پایه قابل کار برای مذاکره» بوده است. این اظهارات، در عمل، روایت رسمی تهران از یک «طرح واحد ۱۰ مادهای» را زیر سوال برد.
آتشبس شکننده
در نخستین ساعات پس از اعلام آتشبس، نشانههای لرزش آن نیز آشکار شد. مهمترین مورد، حملات گسترده اسرائیل به لبنان بود؛ حملاتی که به نوشته رویترز دستکم ۲۵۴ کشته و بیش از ۱۱۰۰ زخمی بر جا گذاشت و مرگبارترین روز جنگ لبنان در هفتههای اخیر را رقم زد. تهران، حزبالله و میانجی پاکستانی این حملات را در تعارض با روح یا متن تفاهم دانستند، اما آمریکا و اسرائیل گفتند لبنان اساسا جزو آتشبس نبوده است. ونس این اختلاف را یک «سوءتفاهم مشروع» توصیف کرد و گفت از دید واشینگتن، توافق فقط درگیریهای مربوط به ایران و متحدان آمریکا را در بر میگیرد. همین اختلاف، آتشبس دو هفتهای را از همان روز اول به توافقی شکننده بدل کرد.
در جبهه حکومت ایران، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی گفت آتشبس نمیتواند «معتبر و پایدار» باشد اگر لبنان را در بر نگیرد و تاکید کرد تهران فقط در صورتی عملیات دفاعی خود را متوقف میکند که حملات علیه ایران پایان یابد. همزمان، محمدباقر قالیباف گفت با سه «نقض کلیدی» آتشبس و مذاکره بیمعنا شده است: ادامه حملات به لبنان، ورود یک پهپاد متجاوز به آسمان ایران و انکار حق غنیسازی. ادعای مربوط به پهپاد از سوی منابع رسمی آمریکا بهطور مستقل تایید نشده، اما دو مورد دیگر یعنی اختلاف بر سر لبنان و اختلاف بر سر غنیسازی، آشکارا در مواضع علنی دو طرف دیده میشود.
خط قرمزهای ترامپ
در واشینگتن، کارولین لویت، سخنگوی کاخ سفید، از آتشبس بهعنوان «پیروزی آمریکا» یاد کرد و همزمان گفت [حکومت] ایران نشانههایی از آمادگی برای تحویل ذخایر اورانیوم غنیشده نشان داده است؛ موضوعی که او آن را یکی از خطوط قرمز ترامپ توصیف کرد. پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، نیز گفت ارتش برای ازسرگیری عملیات در صورت شکست دیپلماسی آماده است و کاخ سفید در یک بیانیه رسمی، روایت خود از جنگ را بر محور «پیروزی قاطع» و تحقق اهداف عملیاتی آمریکا بنا کرد. ترامپ همزمان بر این نکته پافشاری کرده که پایان غنیسازی در خاک ایران و باز ماندن هرمز، همچنان شروط بنیادین اوست.
در نتیجه، آنچه اکنون روی میز است نه یک متن واحد و علنی، بلکه چند روایت متقاطع از یک «تفاهم موقت» است: تهران از طرح ۱۰ مادهای خود سخن میگوید و میکوشد آن را مبنای مذاکرات معرفی کند؛ واشینگتن از یک طرح ۱۵ مادهای حرف میزند اما متن رسمی آن را منتشر نکرده؛ اسرائیل دامنه توافق را محدود به ایران میداند و لبنان را از دایره بیرون میگذارد؛ و خود مقامهای آمریکایی هم میگویند چند نسخه متفاوت از «طرح ۱۰ مادهای» در گردش بوده است. به همین دلیل، مذاکرات پیشرو در اسلامآباد فقط آزمون اراده سیاسی برای پایان جنگ نیست؛ آزمون این هم هست که آیا دو طرف اساسا درباره یک متن مشترک حرف میزنند یا نه.
