سیاست معافیت آمریکا، نفت ایران را از چین به هند هدایت می‌کند

در واکنش به عملیات «خشم حماسی»، جمهوری اسلامی به اهرم‌های نامتقارن روی آورد و کوشید تا با مختل کردن کشتیرانی در تنگه هرمز و افزایش قیمت جهانی نفت ایالات متحده را به عقب‌نشینی وادارد. وزارت خزانه‌داری آمریکا با پیش‌بینی نوسان بازار، با معافیت نفت ایران و روسیه کوشید تا ضمن حفظ فشار مالی بر تهران، بازار نفت را تثبیت کند. چارچوب این معافیت طوری تنظیم شده بود که نفت تحریمی را به‌جای چین به سوی هند هدایت می‌کرد.

آزمون روسیه

وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۵ مارس معافیتی صادر کرد که به پالایشگاه‌های هندی اجازه می‌داد محموله‌های نفت خام روسیه را که پیش‌تر تولید و در مسیر دریا بودند خریداری کنند.

در ۱۲ و ۱۳ مارس، چارچوب این معافیت عمومی اعلام شد، اما کماکان چهار پالایشگاه هندی، تنها خریداران نفت روسیه مجاز باقی ماندند. سیاست معافیت نفتی، فقط شامل محموله‌های در حال حمل بود، و تغییری در تحریم‌های پایه‌ای ایجاد نمی‌کرد.

میعاد ملکی، مقام پیشین وزارت خزانه‌داری آمریکا، مجوز عمومی U را چنین توصیف کرد: «این مجوز معامله کالایی را مجاز می‌کند و درباره پرداخت هیچ نمی‌گوید.» این مجوز ، فروش نفت را ممکن می‌کند اما دسترسی بانکی یا کانال رسمی پرداخت ایجاد نمی‌کند؛ تمایزی که امکان تجارت فیزیکی نفت را فراهم و در عین حال فشار مالی را حفظ می‌کند.

گسترش به ایران

اجرای الگوی معافیت در ۲۰ مارس برای حدود ۱۷۰ میلیون بشکه نفت خام ایران که در آب‌های آزاد انبار شده بود، همان سیاست را تکرار کرد و بار دیگر هند تنها خریدار عمده باقی ماند.

شرکت صنایع رلاینس، بزرگ‌ترین شرکت بورسی هند، ۵ میلیون بشکه نفت خام ایران را خریداری کرد. بنا بر گزارش‌ها، همان پالایشگاه‌های هندی، شامل IOC، BPCL و HPCL، نیز برنامه دارند خرید نفت ایران را از سر بگیرند.

همایون فلکشاهی، رییس تحلیل نفت خام در شرکت کپلر، گفت: «برخلاف نفت روسیه، نفت خام ایران اغلب تا رسیدن به مراکز تخلیه آسیایی مانند سنگاپور یا مالزی بدون مشتری می‌ماند.» او افزود: «اکنون که هند به عنوان رقیب وارد شده، به احتمال زیاد قیمت نفت برای چین افزایش خواهد یافت.» به گفته او، آزادسازی این محموله‌ها که پیش‌تر تولید شده اما در انتظار خریدار بودند، اثر فوری بر عرضه داشت.

در عمل، مشارکت هند انحصار تقریبی چین بر نفت تحریمی ایران را برهم زد و بدون لغو رسمی تحریم‌ها، اهرم قیمت‌گذاری را تغییر داد.

پیش از سال ۲۰۱۹، پالایشگران هندی روزانه حدود ۴۵۰ هزار بشکه نفت خام ایران را بر اساس قراردادهایی با شرکت ملی نفت ایران وارد می‌کردند و همچنان زیرساخت فنی و آشنایی تجاری لازم را برای افزایش سریع واردات در بازه‌های کوتاه معافیت دارند؛ مزیتی که به واشینگتن امکان می‌دهد هر زمان که بخواهد فشار عرضه را تنظیم کند و از یک پایگاه خریداران آماده بهره بگیرد.

اوج‌گیری راهبردی هند

پذیرش هند در «پکس سیلیکا»، چارچوب همکاری‌ای که به رهبری آمریکا، کاهش وابستگی به چین در تولید نیمه‌رساناها و هوش مصنوعی را دنبال می‌کند، در ۲۰ فوریه رسمی شد. جیکوب هلبرگ، معاون وزیر، گفت: «پکس سیلیکا واقعا درباره چین نیست، درباره آمریکا است. ما می‌خواهیم زنجیره‌های تامین خود را امن کنیم و هند را شریک خود برای کاهش ریسک و تنوع‌بخشی می‌دانیم.»

نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، سپس در ۲۵ و ۲۶ فوریه به اسرائیل سفر کرد و دو کشور روابط خود را به سطح «شراکت راهبردی ویژه» ارتقا دادند. دو روز بعد، عملیات «خشم حماسی» آغاز شد.

نظم نوین جهانی

در آغاز دوره دوم ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، واشینگتن در پی بازآرایی نظم جهانی بود. انتظار می‌رفت هند به وزنه تعادلی در برابر چین تبدیل شود و به ایران نیز فرصت داد تا در صف‌آرایی علیه آمریکا تجدید نظر کند، اما در ابتدا هیچ‌یک از این اهداف محقق نشد. نقش هند به مثابه جایگزین چین محدود باقی ماند، مذاکرات با ایران فروپاشید و جنگی ۱۲ روزه درگرفت. اختلافات تجاری و جنگ تعرفه‌ای نیز روند بازسازی را پیچیده‌تر کرد.

اما اکنون، حمایت تاکتیکی واشینگتن از زیرساخت انرژی هند می‌تواند پیامدهایی فراتر از مدیریت موقت عرضه نفت داشته باشد. پکس سیلیکا زنجیره‌های صنعتی را بازتنظیم می‌کند و چارچوب معافیت، جریان انرژی تحریمی را هدایت می‌کند. این دو در کنار هم، هند را به اهرم مهمی در رقابت آمریکا با چین تبدیل خواهد کرد.

این روند می‌تواند نشانه تلاش دوم و ساختارمندتری برای بازآرایی نظم جهانی باشد. با حضور هند، متغیر تعیین‌کننده این خواهد بود که آیا نتیجه عملیات «خشم حماسی» می‌تواند ایران را وادار به ترک همکاری با پکن و مسکو کند یا نه. همسویی احتمالی تهران و واشینگتن می‌تواند نقطه عطفی در تثبیت این نظم نوین باشد.