مسقط، اغراق نظامی و بحران مشروعیت جمهوری اسلامی

در چنین وضعیتی، دیپلماسی نه ابزار حل اختلاف، بلکه بخشی از مدیریت یک بحران هم‌زمان داخلی و خارجی است. بحرانی که از خیابان‌های ملتهب ایران تا محاسبات امنیتی کشورهای منطقه امتداد یافته است.

مسقط زمانی به محل مذاکره تبدیل شد که مساله اصلی برای تهران دیگر فقط فشار تحریم یا خطر جنگ نیست، بلکه از بین رفتن مشروعیتی است که توان حکومت برای کنترل جامعه را تهدید می‌کند.

به همین دلیل، مذاکرات معنایی فراتر از چانه‌زنی فنی پیدا کرده‌ است: این گفت‌وگوها تلاشی است برای مهار فشار خارجی به‌منظور تثبیت کنترل داخلی. تلاشی که در آن هر گشایش اقتصادی بالقوه، نه فقط یک امتیاز دیپلماتیک که منبعی برای تداوم سرکوب تلقی می‌شود.

قدرت‌نمایی پس از سرکوب؛ وقتی اغراق به ابزار بقا تبدیل می‌شود

در چنین فضایی، اغراق در توان نظامی ایران را نمی‌توان تنها یک تاکتیک بازدارنده کلاسیک دانست. این اغراق اکنون به بخشی از راهبرد بقا تبدیل شده است.

جمهوری اسلامی پس از کشتار دی‌ماه، بیش از هر زمان دیگری به روایت «اقتدار» نیاز دارد؛ روایتی که هم پیام کنترل به جامعه داخل بدهد و هم به خارج درباره هزینه‌های جنگ هشدار دهد.

به همین دلیل نمایش توان موشکی، تاکید بر ظرفیت پاسخ متقابل و برجسته‌سازی «هزینه جنگ» برای دشمن، در این مقطع تصادفی نیست.

در روزهای منتهی به مذاکرات مسقط، سپاه پاسداران با انتشار تصاویر آنچه رسما «شهر موشکی زیرزمینی» نامید، تلاش کرد بر وسعت، پراکندگی و دشواری نابود کردن توان موشکی ایران تاکید کند.

این تصاویر نه از یک سامانه تازه پرده برمی‌داشت و نه تغییری واقعی در موازنه نظامی ایجاد می‌کرد، اما یک پیام سیاسی مشخص داشت: این توان، حتی در سناریوی حمله، قابل حذف سریع نیست.

هم‌زمان، فرماندهان نظامی بر «آمادگی پاسخ فوری» و «سناریوهای از پیش‌طراحی‌شده» تاکید کردند، بی‌آنکه اقدامی عملی در میدان انجام شود.

ترکیب نمایش کنترل‌شده قدرت بدون عبور از آستانه درگیری، نشان می‌دهد هدف اصلی بالا بردن هزینه ذهنی تشدید تنش است، نه آغاز جنگ.

در این روایت، تمرکز بر برد، تعداد و پراکندگی موشک‌ها و نه دقت نقطه‌زنی یا کارایی عملیاتی، انتخابی آگاهانه است، زیرا مخاطب اصلی آن نه فرمانده نظامی، بلکه سیاست‌گذار غربی است.

پیام این است: فشار خارجی به تغییر سیاسی منجر نمی‌شود و هر حرکت به‌سوی تقابل، به‌سرعت می‌تواند به بحرانی پرهزینه و منطقه‌ای تبدیل شود.

این پیام مستقیما به میز مذاکره برمی‌گردد، زیرا هدفش پایین آوردن سقف مطالبات غرب و تثبیت این تصور است که در مقطع کنونی، دیپلماسی تنها مسیر کم‌هزینه باقی‌مانده است.

اما این اغراق، هم‌زمان یک تناقض درونی نیز دارد: رژیمی که برای حفظ کنترل داخلی به سرکوب گسترده متوسل شده، در سطح بین‌المللی آسیب‌پذیرتر است.

مشروعیت زایل شده این نظام، انعطاف‌پذیری او را کاهش می‌دهد و هر عقب‌نشینی آشکار می‌تواند در داخل به‌عنوان ضعف تعبیر شود. به همین دلیل، تهران ناچار است هم مذاکره کند و هم قدرت‌نمایی را تشدید کند؛ ترکیبی شکننده که دیپلماسی را دشوارتر می‌کند.

غرب پس از دی‌ماه؛ مذاکره با یک رژیم بی‌پروا

هرچند مذاکرات مسقط به‌طور مشخص میان ایران و ایالات متحده جریان یافت، اما پیامدهای آن در کل فضای سیاسی غرب از آمریکا تا اروپا، خوانده و داوری می‌شود.

سرکوب دی‌ماه، نگاه غرب به مذاکرات را نیز تغییر داده است. دیگر مساله فقط مهار یک برنامه هسته‌ای نیست، بلکه مواجهه با رژیمی است که نشان داده برای بقا، آماده استفاده از خشونت عریان است.

این وضعیت، دو نگرانی متضاد اما هم‌زمان را در سیاست غربی فعال می‌کند.

از یک سو، این استدلال که جلوگیری از تشدید بحران و جنگ، همچنان اولویت دارد و دیپلماسی هرچند محدود، ضروری است و از سوی دیگر، این نگرانی که هر گشایش اقتصادی ناشی از توافق، می‌تواند به تقویت ماشین سرکوب داخلی منجر شود.

این دوگانه، مذاکرات مسقط را به میدان متوازن‌سازی سیاسی بدل کرده است: نه آن‌قدر فشار که مسیر به سمت درگیری برود و نه آن‌قدر امتیاز که توافق شبیه «نجات رژیم» به نظر برسد.

در این چارچوب، آمریکا نیز به اغراق متوسل می‌شود؛ هم در تصویرسازی از تهدید ایران برای توجیه فشار و هم در نمایش آمادگی نظامی برای حفظ بازدارندگی.

اما پس از دی‌ماه، این اغراق‌ها با حساسیت بیشتری خوانده می‌شوند، زیرا هر تصمیم اشتباه می‌تواند پیامدهای اخلاقی و سیاسی جدی داشته باشد.

مذاکرات مسقط؛ خرید زمان یا بازتولید بحران؟

آنچه در چنین فضایی محتمل به نظر می‌رسد، نه توافقی جامع و پایدار، بلکه توافق‌هایی محدود و مرحله‌ای است. توافق‌هایی برای خرید زمان. اما خرید زمان برای چه کسی؟

برای غرب، خرید زمان یعنی جلوگیری از جهش هسته‌ای و مهار خطر جنگ.

برای جمهوری اسلامی، خرید زمان به معنای تنفس اقتصادی، تثبیت بازار و بازسازی ابزارهای کنترل داخلی پس از سرکوب است.

این دو هدف الزاما هم‌راستا نیستند و همین ناهم‌راستایی، مذاکرات را شکننده می‌کند.

به همین دلیل است که حتی اگر توافقی محدود حاصل شود، از همان ابتدا زیر سایه این پرسش قرار خواهد داشت که آیا به کاهش واقعی تنش منجر می‌شود یا صرفا امکان تداوم سرکوب را با هزینه کمتر فراهم می‌کند؟

دی‌ماه، سیاست داخلی و خارجی ایران را به شکلی گره زده که دیگر نمی‌توان یکی را بدون دیگری تحلیل کرد.

دیپلماسی در آستانه یک خط قرمز اخلاقی و سیاسی

مذاکرات مسقط آزمونی است فراتر از پرونده هسته‌ای. این مذاکرات نشان خواهد داد  که دیپلماسی تا کجا می‌تواند بر واقعیت‌های داخلی یک رژیم چشم بپوشد و از کجا به بعد، به بخشی از بازتولید بحران تبدیل می‌شود.

خطر اصلی، نه اغراق در توان نظامی، بلکه یکی شدن دیپلماسی با منطق سرکوب است.

اگر اغراق‌های نظامی و امنیتی چه از سوی تهران و چه از سوی غرب، به‌جای ابزار کنترل بحران، به مبنای تصمیم‌گیری تبدیل شوند، فاصله میان جنگ روایت‌ها و جنگ واقعی کوتاه‌تر خواهد شد.

مسقط، در این معنا، فقط محل مذاکره نبوده و نیست، بلکه نقطه‌ای است برای مشخص شدن پاسخ این سوال: دیپلماسی قرار است بحران را مهار کند یا فقط آن را به تعویق بیندازد؟