برخی افراد با وجود آنکه مغزشان دچار تغییرات زیستی ناشی از بیماری آلزایمر میشود، از نظر ذهنی توانمند باقی میمانند. پژوهشی تازه از موسسه عصبشناسی هلند نشان میدهد این پدیده ممکن است به نحوه عملکرد گروه نادری از سلولهای مغزی، موسوم به «نورونهای نابالغ»، مرتبط باشد.
به گزارش پایگاه خبری ساینسدیلی، نتایج این پژوهش دیدگاه تازهای درباره «تابآوری شناختی» ارائه میکند؛ مفهومی که به توانایی مغز برای حفظ عملکرد طبیعی، حتی با وجود آسیبهای ناشی از آلزایمر، اشاره دارد.
یکی از پرسشهای اساسی در تحقیقات آلزایمر این است که چرا این بیماری افراد را به یک شکل تحت تاثیر قرار نمیدهد.
در حالی که بسیاری از مبتلایان با پیشرفت بیماری دچار افت حافظه و زوال عقل میشوند، گروهی دیگر با وجود بروز همان تغییرات آسیبشناختی در مغز، کاهش قابل توجهی در تواناییهای شناختی خود تجربه نمیکنند.
اوجنیا سالتا، نویسنده ارشد این پژوهش، گفت: «حدود ۳۰ درصد از سالمندانی که مغز آنها نشانههای آلزایمر را دارد، هرگز علائم زوال عقل را بروز نمیدهند. هنوز نمیدانیم دلیل این تفاوت چیست و این یکی از مهمترین معماهای پژوهشهای آلزایمر است.»
به گفته پژوهشگران، شناسایی عوامل محافظتکننده از مغز این افراد میتواند به توسعه روشهای درمانی جدید و حتی پیشگیری از زوال عقل کمک کند.
سالتا گفت: «اگر بفهمیم چه عواملی از این مغزها محافظت میکنند، میتوانیم از این دانش برای طراحی راهبردهای درمانی جدید بهره ببریم.»
آیا مغز سالمندان میتواند سلولهای آسیبدیده را جایگزین کند؟
یکی از فرضیهها این است که مغز افراد دارای تابآوری شناختی توانایی بیشتری برای ترمیم خود دارد.
این فرضیه بر پایه مفهوم «نورونزایی در بزرگسالی» شکل گرفته است؛ فرایندی که طی آن نورونهای جدید در مغز افراد بالغ تولید میشوند.
هرچند وقوع این پدیده در بسیاری از گونههای جانوری اثبات شده، درباره میزان یا حتی اصل وقوع آن در مغز انسان همچنان اختلافنظر وجود دارد.
برای بررسی این فرضیه، پژوهشگران بافتهای مغزی اهدایی موجود در بانک مغز هلند را مطالعه کردند. این نمونهها متعلق به افراد سالم، مبتلایان به آلزایمر و همچنین افرادی بود که با وجود داشتن نشانههای آسیبشناختی بیماری، در طول زندگی هرگز به زوال عقل مبتلا نشده بودند.
این پژوهش بر بخش کوچکی از مرکز حافظه مغز متمرکز بود؛ ناحیهای که احتمال میرود در آن، نورونهای جدید شکل بگیرند.
محققان در این ناحیه نورونهای نابالغ را شناسایی کردند؛ سلولهایی که ویژگیهای نورونهای جوان را دارند، اما هنوز به بلوغ کامل نرسیدهاند.
سالتا گفت این سلولها حتی در مغز افرادی با میانگین سنی بیش از ۸۰ سال نیز در همه گروههای مورد بررسی مشاهده شدند.
راز تابآوری؛ تعداد نورونهای نابالغ یا عملکرد آنها؟
پژوهشگران دریافتند شمار نورونهای نابالغ در افراد دارای تابآوری شناختی تفاوت چشمگیری با مبتلایان به آلزایمر ندارد. تفاوت اصلی در نحوه عملکرد این سلولها بود.
به گفته سالتا، در افراد دارای تابآوری شناختی، این نورونها برنامههای زیستی مرتبط با بقا و مقابله با آسیب را فعال میکنند و در عین حال نشانههای التهاب و مرگ سلولی نیز در آنها کمتر دیده میشود.
بر پایه نتایج تحقیق، نقش نورونهای نابالغ احتمالا فراتر از جایگزینی سلولهای از دسترفته است.
سالتا افزود این سلولها ممکن است بافتهای اطراف را مورد حمایت قرار دهند و به حفظ عملکرد و جوان ماندن مغز کمک کنند؛ نقشی که او آن را به «کود برای باغی که بهتدریج در حال فرسوده شدن است» تشبیه کرد.
با وجود این، پژوهشگران تاکید کردند این فرضیهها هنوز نیازمند بررسی بیشتر است، زیرا مطالعه اخیر بر روی بافتهای اهدایی انجام شده و امکان مشاهده مستقیم عملکرد این سلولها در مغز افراد زنده وجود نداشته است.
به گفته نویسنده ارشد این مطالعه، تابآوری در برابر آلزایمر به احتمال زیاد تنها یک علت یا توضیح واحد ندارد.
ساینس دیلی در پایان نوشت اگرچه این پژوهش توضیح نمیدهد چرا نورونهای نابالغ در افراد دارای تابآوری شناختی رفتاری متفاوت دارند، اما میتوان آن را نشانهای از تغییر رویکرد در تحقیقات آلزایمر دانست.
این رویکرد جدید بهجای تمرکز صرف بر چگونگی آسیب رساندن بیماری میکوشد دریابد چرا برخی مغزها با وجود این آسیبها همچنان عملکرد خود را حفظ میکنند.
