ایران با وجود سال‌ها تلاش، همچنان به تنگه هرمز وابسته است

بیش از یک دهه است که تهران سرمایه‌گذاری سنگینی روی پایانه نفتی جاسک انجام داده؛ پروژه‌ای که هدف آن انتقال بخشی از صادرات نفت خام به دریای عمان و ایجاد مسیر جایگزین خارج از خلیج فارس در زمان بحران بوده است. با این حال، داده‌ها نشان می‌دهد این پایانه هنوز نقش حاشیه‌ای در سیستم صادراتی ایران دارد.

بر اساس داده‌های کپلر، ایران در ۲۵ روز نخست ماه مارس به‌طور میانگین روزانه حدود ۱.۸۴ میلیون بشکه نفت خام بارگیری کرده است، اما سهم پایانه جاسک در این میان بسیار محدود بوده است.

میانگین بارگیری از جاسک در این دوره حدود ۸۱ هزار بشکه در روز بوده - کمتر از ۵ درصد کل صادرات نفت ایران.

الگوهای گذشته نیز نشان می‌دهد این محدودیت احتمالاً ساختاری است. ایران نخستین بار در اکتبر ۲۰۲۴ و همزمان با افزایش تنش‌های نظامی با اسرائیل، صادرات از جاسک را آغاز کرد، اما حتی در آن زمان نیز حجم صادرات حدود ۷۷ هزار بشکه در روز بود. در مارس ۲۰۲۵ نیز این رقم به‌طور متوسط حدود ۵۴ هزار بشکه در روز گزارش شده است.

این در حالی است که جاسک از طریق خط لوله‌ای نزدیک به هزار کیلومتر به مناطق اصلی تولید نفت ایران متصل است. زیرساختی که با هدف افزایش ظرفیت صادرات خارج از خلیج فارس طراحی شده بود.

در عمل، وابستگی ایران به جزیره خارک همچنان بسیار بالا باقی مانده است.

بر اساس داده‌ها، بیش از ۸۴ درصد صادرات نفت ایران در ماه مارس از خارک انجام شده، در حالی که سهم جاسک تنها ۴.۴ درصد بوده است. حدود ۱۰ درصد دیگر نیز از پایانه‌های سروش و پارس جنوبی در خلیج فارس صادر شده‌اند.

این تمرکز، یک آسیب‌پذیری راهبردی آشکار ایجاد می‌کند: هرگونه اختلال در خارک می‌تواند صادرات نفت ایران را به‌شدت مختل کند.

این موضوع با تشدید جنگ میان حکومت ایران و ایالات متحده و اسرائیل اهمیت بیشتری یافته است. تنگه هرمز - که حدود یک‌پنجم تجارت جهانی نفت از آن عبور می‌کند - به نقطه‌ای مرکزی در تنش‌ها تبدیل شده و تهران به‌طور دوره‌ای عبور و مرور دریایی را محدود کرده است.

در همین حال، گزارش‌هایی درباره گسترش عملیات نظامی آمریکا در منطقه منتشر شده، از جمله طرح‌هایی برای استفاده از جزایر استراتژیک نزدیک تنگه هرمز جهت کنترل دسترسی به این آبراه.

در چنین سناریویی، وابستگی مداوم ایران به زیرساخت‌های صادراتی متمرکز در خارک، تجارت نفت این کشور را در معرض اختلال جدی قرار می‌دهد.

در مجموع، داده‌های صادراتی یک واقعیت اساسی را برجسته می‌کند: با وجود سال‌ها سرمایه‌گذاری، ایران نتوانسته وابستگی خود به تنگه هرمز - و مهم‌تر از آن، به پایانه خارک - را به‌طور معناداری کاهش دهد.

در شرایط بی‌ثبات کنونی منطقه، این وابستگی یک ضعف ساختاری مهم برای اقتصاد ایران محسوب می‌شود.