تازهترین پایشهای ماهوارهای و دادههای هوش مصنوعی دانشگاه شیراز حاکی از فرونشست سالانه بیش از ۳۰ سانتیمتری زمین در بخشهایی از دشت مرودشت است که میراث جهانی تختجمشید را در خطر فروپاشی قرار داده است.
خبرگزاری ایلنا چهارشنبه هفتم آبان گزارش داد روند نشست زمین در جنوب کشور شتاب گرفته است.
بر اساس این گزارش، مطالعات ماهوارهای اخیر لکههای قرمزی را بر نقشههای راداری نشان میدهد که بر اساس آن، مرودشت در کنار رفسنجان، کاشان و ورامین، به کانون بحرانی فرونشست در کشور بدل شده است.
بهرام بازوبندی، فعال میراث فرهنگی استان فارس، گفت که فرونشست در دشت مرودشت تبدیل به «امری معمول» شده و تمام اماکن باستانی استان را تهدید میکند.
به گفته او، «حدود پنج هزار چاه غیرمجاز» در این دشت همچنان مورد بهرهبرداری قرار میگیرند که «با وجود قرار گرفتن در فهرست پر شدن»، فعالاند و آب از آنها استخراج میشود.
گزارش اخیر لایوساینس نیز ایران را در میان بحرانیترین نقاط جهان از نظر نرخ فرونشست قرار داده؛ جایی که در برخی مناطق، نشست سالانه «تا بیش از ۳۰ سانتیمتر» گزارش شده است.
فرونشست زمین در ایران طی سالهای اخیر از «سطح هشدار» عبور کرده و به ابربحرانی خاموش و فرساینده بدل شده که سفرههای آب، زیرساختها، اراضی کشاورزی، آثار تاریخی و بافتهای ثبتشده ملی و امنیت زیستی شهرها و روستاها را تهدید میکند.
خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، چهارم آبان در گزارشی از وضعیت فرونشست در استان فارس نوشت تختجمشید، پاسارگاد و نقش رستم، از مهمترین مکانهای تاریخی در معرض خطر هستند.
بر اساس این گزارش، مناطق اطراف تختجمشید و پاسارگاد بهدلیل برداشت بیرویه آب برای کشاورزی دچار فرونشست شدهاند.
تختجمشید با ادامه این روند دچار ترکهای گسترده میشود
بازوبندی توضیح داد هر بار که این مناطق بهویژه در فصل کشت، وارد چرخه فعالیت میشوند، حجم عظیمی از آب از سفرههای زیرزمینی اطراف میراث جهانی تختجمشید برداشت میشود.
به گفته این فعال میراث فرهنگی، همین امر، «تهدیدی مستقیم برای پایداری این محوطه تاریخی» است.
او با یادآوری «سهلانگاری در مدیریت منابع طبیعی» و آسیب آتشسوزیهای امسال به پوشش گیاهی اطراف سرچشمههای رودخانه کُر و کامفیروز، تاکید کرد کاهش تغذیه آبهای زیرزمینی، بحران را تشدید کرده است.
بازوبندی هشدار داد اگر این روند ادامه یابد و خاک تختجمشید با وسعت ۱۲۵ هزار مترمربع نشست کند، ترکهای گسترده شکل میگیرد و «احتمالا ضلع غربی کاخ آپادانا در آینده ترک میخورد».
رضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، ۲۹ شهریور با اشاره به بحران فرونشست در نقاط مختلفی از ایران اعلام کرد گزارش نگرانکنندهای درباره فرونشست بناهای تاریخی به دولت ارائه کرده است.
علی بیتاللهی، رییس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نیز اول شهریور خبر داد ایران از نظر گستردگی فرونشست زمین در رتبه سوم جهان قرار دارد.
پایش میدانی و دادهمحور در مرودشت
علی نیکعهد، مدیرکل زمینشناسی جنوب کشور، به ایلنا گفت دشت مرودشت از آذر ۱۴۰۳ بهعنوان «پایلوت ملی فرونشست» انتخاب شد تا چرایی و راهکارهای مهار پدیده بررسی شود.
او گفت با بهرهگیری از نرمافزار تخصصی گاما، تصاویر راداری و تحلیلهای هوش مصنوعی، بین دو تا بیش از ۳۰ سانتیمتر افت زمین در نقاط مختلف ثبت شده و حتی در یک بازه سالانه، افت دو سانتیمتری به سه سانتیمتر رسیده است.
نیکعهد از «مدیریت برداشت آب آبرفتی، آبخوانداری، تزریق مجدد و تغذیه سفرههای زیرزمینی» بهعنوان راهکارهای مهار این پدیده نام برد.
بازوبندی نیز بر لزوم توقف فوری برداشتهای غیرمجاز، مسدودسازی موثر چاهها و اعمال قاطعانه ضوابط ساختوساز در حریم تختجمشید، تاکید کرد.
کارشناسان هشدار دادهاند ادامه وضع موجود، علاوه بر تختجمشید، پاسارگاد، نقش رستم و آرامگاه کوروش را نیز در معرض آسیب ناشی از فرونشست قرار میدهد و بدون اصلاح مدیریت آب و حریمها، خطر ترکخوردگی افزایش خواهد یافت.
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
